Operacja Horew 1948: Izrael wypiera armię egipską z Negewu

W nocy na 22 grudnia 1948 roku izraelskie samoloty zbombardowały egipskie lotnisko w El Arisz na Synaju, a piechota brygady Golani zajęła egipskie posterunki przy drodze z Gazy do Rafah. Był to atak pozorny. Prawdziwy cios przygotowywano daleko na wschodzie, na pustyni na południe od Beer Szewy, i w ciągu tygodnia izraelskie kolumny znalazły się na terytorium Egiptu, Wielka Brytania przypominała o swoim traktacie z Egiptem, a do Tel Awiwu szła wiadomość w imieniu prezydenta Stanów Zjednoczonych. Operacja Horew była ostatnią kampanią przeciw Egiptowi w wojnie, która wybuchła po narodzinach Izraela, i zakończyła się rokowaniami, z których wyrósł pierwszy z rozejmów 1949 roku.²

Tło: front egipski pod koniec 1948 roku

W grudniu 1948 roku Egipt wciąż trzymał długi front na obszarze dawnego mandatu palestyńskiego. Jego wojska zajmowały pas wybrzeża od Gazy po Rafah i linię pozycji w Negewie, wśród nich El Audżę, dziś Nicanę, przy drodze biegnącej z Beer Szewy na południe, ku granicy Synaju. Dalej na północy oddział egipski był odcięty w rejonie Faludży i oblężony przez wojska izraelskie.³

Organizacja Narodów Zjednoczonych przez całą jesień próbowała zatrzymać walki w Negewie. Rada Bezpieczeństwa przyjęła 4 i 16 listopada rezolucje wzywające strony do przerwania ognia i zawarcia rozejmu, a 29 grudnia kolejną. Ralph Bunche, pełniący obowiązki mediatora ONZ, czekał, by posadzić obie strony przy stole.⁴

Przywódcy Izraela chcieli najpierw wyprzeć Egipcjan. 23 grudnia Dawid Ben Gurion zapisał w dzienniku, że celem operacji na południu jest pokonanie sił egipskich i wyrzucenie ich z kraju. Historia Palmachu podaje ten sam cel innymi słowami: zniszczyć egipskie bazy i wypchnąć te siły za granicę międzynarodową.⁵

Armie i dowódcy

Izraelskim Frontem Południowym dowodził Jigal Allon. Do operacji Horew miał na zachodzie brygadę Golani, a do głównego uderzenia na wschodzie 8. Brygadę Pancerną oraz brygady Negew i Harel z Palmachu, oddziałów uderzeniowych, które stoczyły dużą część walk na południu.⁶

Egipskie siły ekspedycyjne trzymały pozycje w dwóch zgrupowaniach: na wybrzeżu wokół Gazy i Rafah oraz w głębi lądu wokół El Audży, z bronią pancerną, artylerią i lotnictwem operującym z lotnisk w El Arisz i Rafah. Dziennik Ben Guriona odnotowuje izraelskie naloty na te lotniska, a nad frontem działały egipskie spitfire'y.⁷

Przebieg operacji

Atak pozorny, 22 i 23 grudnia. Operacja rozpoczęła się na zachodzie. Lotnictwo zbombardowało El Arisz i Rafah, marynarka ostrzelała wybrzeże pod Gazą i Rafah, a Golani zajęła egipskie posterunki przy drodze nadmorskiej, wśród nich ten nazywany Posterunkiem 86. Egipcjanie odpowiedzieli, przerzucając broń pancerną na zachód, i Golani musiała oddać Posterunek 86.⁸

Deszcz na pustyni. Główne uderzenie miało nastąpić od razu, ale na Negew spadły zimowe deszcze. Nie dało się dowieźć zaopatrzenia i początek ataku na wschodzie przesunięto. Historia Palmachu mówi o wadi zalanych przez deszcz i 48 godzinach zwłoki; Ben Gurion zapisał 24 grudnia, że akcja zaplanowana na ten dzień zacznie się dopiero nazajutrz.⁹

El Audża, 25 do 27 grudnia. Gdy ruszył atak na wschodzie, 8. Brygada i batalion Harelu szły na El Audżę trudną trasą od wschodu, a brygada Negew uderzyła na egipskie pozycje wzdłuż drogi z Beer Szewy przez Bir Asludż. 26 grudnia kolumna pancerna stała pod El Audżą. 27 grudnia baza była w rękach izraelskich, a wraz z nią droga z powrotem ku Beer Szewie.¹⁰ › 28 grudnia w historii wojskowości

Na Synaj, 28 do 31 grudnia. Brygada Negew i batalion 8. Brygady przekroczyły następnie dawną granicę międzynarodową i weszły na Synaj. Zajęły skrzyżowanie w Abu Ageili, opanowały co najmniej jedno egipskie lotnisko i parły na północ, ku El Arisz. Jak blisko doszły, zależy od tego, kto liczył: Ben Gurionowi meldowano, że brygada Negew stoi dziesięć kilometrów przed El Arisz, w pobliżu lotniska, a egipski minister wojny mówił Brytyjczykom, że Izraelczycy są dziesięć mil od miasta.¹¹

Punkt zwrotny: granica i traktat

Wejście do Egiptu zmieniło charakter wojny. Wielką Brytanię wiązał z Egiptem traktat z 1936 roku i 29 grudnia Brytyjczycy powiadomili Waszyngton, że jeśli Izraelczycy rzeczywiście przekroczyli granicę, wejdą w grę zobowiązania wynikające z traktatu. Następnego dnia Londyn oficjalnie zakomunikował Stanom Zjednoczonym, że uważa sytuację za bardzo poważną. Samoloty Królewskich Sił Powietrznych zaczęły latać nad rejonem walk, by sprawdzić to na własne oczy, i rozpoznanie z 30 grudnia wykryło siły izraelskie w rejonie Abu Ageili.¹²

Waszyngton zareagował. 31 grudnia amerykański przedstawiciel w Tel Awiwie James McDonald przyniósł Ben Gurionowi wiadomość w imieniu prezydenta: siły Izraela wkroczyły na terytorium Egiptu w ramach z góry zaplanowanej operacji, Wielka Brytania podejmie działania na mocy traktatu, jeśli się nie wycofają, a natychmiastowe wycofanie to minimum. Ben Gurion odpowiedział, że wojska przekroczyły granicę w ramach manewru i dostały już rozkaz powrotu.¹³

Izraelskie dowództwo już wcześniej zaczęło przenosić ciężar walk z Synaju na egipską linię między Gazą a Rafah. Do 2 stycznia, jak zapewniali potem Amerykanów izraelski minister spraw zagranicznych i szef sztabu, wszystkie izraelskie oddziały opuściły Egipt. McDonald meldował, że odwrót był nagły i że armia izraelska zamierzała uderzyć na El Arisz i unieszkodliwić Rafah, co zgadza się z rajdem na bazę w El Arisz w rozkazach, które Ben Gurion streścił 23 grudnia.¹⁴

Następstwa: Rafah, RAF i zawieszenie broni

Walka przeniosła się teraz pod Rafah, zawias między pasem nadmorskim a Synajem. W pierwszych dniach stycznia Harel i część brygady Negew szły drogą z El Audży na Rafah od południa, a Golani nacierała od północy i zdobyła umocnione punkty pod miastem. Przed zawieszeniem broni część izraelskich oddziałów wróciła na ziemię egipską, by przeciąć drogę z Rafah do El Arisz, co izraelski szef sztabu przyznał 9 stycznia przed amerykańskim attaché lotniczym.¹⁵

W tym samym czasie oba rządy przyjmowały wyjście z sytuacji. 6 stycznia Bunche poinformował Radę Bezpieczeństwa, że Egipt i Izrael bezwarunkowo przyjęły jego propozycję: zawieszenie broni w Negewie, po którym od razu rozpoczną się bezpośrednie rokowania pod przewodnictwem ONZ. Po opóźnieniach w łączności telegraficznej z Hajfą i Tel Awiwem weszło ono w życie 7 stycznia.¹⁶

Ten ostatni dzień przyniósł najgroźniejszy incydent kampanii. Rano 7 stycznia klucz czterech spitfire'ów Królewskich Sił Powietrznych, wysłany na rozpoznanie izraelskich pozycji pod Rafah, został zestrzelony; po południu z drugiego patrolu stracono jeszcze tempesta. Dwóch brytyjskich pilotów zginęło, dwóch trafiło do niewoli. Rząd brytyjski oświadczył, że jego samoloty miały rozkaz nie wlatywać nad Palestynę i zostały zaatakowane bez prowokacji nad terytorium Egiptu. Meldunek Allona z frontu, przepisany do dziennika Ben Guriona, mówił o jednym samolocie strąconym ogniem z ziemi, kolejnych zestrzelonych przez izraelskie myśliwce i dwóch brytyjskich pilotach wziętych żywcem.¹⁷

W Izbie Gmin 19 stycznia minister lotnictwa przyznał, że izraelscy żołnierze na ziemi mogli wziąć brytyjskie spitfire'y za egipskie, skoro Egipt latał na tym samym typie, ale upierał się, że izraelscy piloci powinni byli widzieć oznakowanie. Historia Palmachu podaje natomiast, że brytyjskie samoloty próbowały dać Izraelczykom znak, by przerwali walkę. W Waszyngtonie incydent jeszcze wzmógł nacisk na zakończenie walk.¹⁸

Dziedzictwo i pamięć

Rozmowy rozpoczęły się na Rodos w styczniu, a wspólnym posiedzeniom obu delegacji przewodniczył Bunche. 24 lutego 1949 roku Egipt i Izrael podpisały tam układ o zawieszeniu broni, pierwszy z czterech rozejmów Izraela z sąsiadami zawartych między lutym a lipcem 1949 roku.¹⁹

Układ rozstrzygnął wiele z tego, o co toczyła się operacja Horew. Oddział egipski zamknięty w Faludży mógł wrócić do kraju: pod nadzorem ONZ około 2900 żołnierzy przeszło między 26 a 28 lutego za granicę egipską. Egipt zachował pas wybrzeża wokół Gazy i Rafah, i to wokół niego wytyczono linię rozejmową.²⁰

El Audża, baza, którą Izrael zdobył szturmem w grudniu, stała się strefą zdemilitaryzowaną, z której wyłączono obie armie, i siedzibą Mieszanej Komisji Rozejmowej, która miała nadzorować układ. Spokój nie trwał długo: w latach pięćdziesiątych strefa pojawiała się w skargach, z jakimi Egipt i Izrael zwracały się do Rady Bezpieczeństwa, aż w 1956 roku wojna wróciła na Synaj.²¹ › Kryzys sueski 1956

Dla Izraela operacja Horew była jedną z największych operacji wojny, a po rozejmie armii egipskiej nie było już w Negewie; na południu utrzymała tylko pas wybrzeża wokół Gazy, który izraelscy dowódcy chcieli zdobyć. Wielkiej Brytanii zostawiła pięć straconych samolotów, dwóch zabitych pilotów i napiętą wymianę zdań w Izbie Gmin.²²