11 lipca w historii wojskowości: bitwa pod Oudenaarde, 1708

11 lipca 1708 · 318 lat temu

Gandawa stracona, Oudenaarde zagrożone

Muzeum Royal Hampshire Regiment opisuje bitwę jako starcie na terenie dzisiejszej Belgii między Wielkim Przymierzem Wielkiej Brytanii, Holandii i Austrii a Francją Ludwika XIV, w czasie wojny o sukcesję hiszpańską. Latem tego roku armia francuska we Flandrii zajęła Gandawę i Brugię. Fortescue pisze, że zadziałało francuskie złoto: oba miasta otworzyły bramy w ciągu doby, a sprzymierzeni stracili żeglugę po Skaldzie i Lys. Według muzeum księciu Marlborough groziło odcięcie od morza, a Oudenaarde, „ostatnią brytyjską twierdzę w regionie” (przekład nasz), trzeba było utrzymać za wszelką cenę. 9 lipca francuskie oddziały otoczyły miasto.¹

Według Fortescue’a francuska armia we Flandrii liczyła „niewiele mniej niż sto tysięcy ludzi” (przekład nasz), wobec 80 tysięcy żołnierzy Marlborough. Muzeum podaje 100 tysięcy Francuzów w 130 batalionach i 216 szwadronach wobec 90 tysięcy sprzymierzonych w 112 batalionach i 197 szwadronach. Książę Burgundii i Vendôme dzielili dowództwo i nie żyli ze sobą w zgodzie. Z Francuzami ciągnął pretendent Stuartów, który tytułował się kawalerem de St. George. Marlborough chorował na gorączkę, a Eugeniusz przybył przed swoją armią, która jeszcze nie nadeszła.²

Wyścig do Skaldy

O drugiej w nocy 9 lipca armia sprzymierzonych wyruszyła w drogę. Tej nocy straż przednia Cadogana zajęła Lessines i przerzuciła mosty przez Dender, a Francuzi przekonali się, że sprzymierzeni ich uprzedzili. Skręcili więc ku Gavre, by tam przeprawić się przez Skaldę.³

Wczesnym rankiem 11 lipca Cadogan znów ruszył, by zbudować mosty na Skaldzie poniżej Oudenaarde, i o wpół do jedenastej jego ludzie byli nad rzeką. Francuzi przeprawiali się sześć mil niżej, nieświadomi jego obecności. Fortescue wylicza, że gdy żołnierze weszli do walki, o drugiej po południu, mieli za sobą od poniedziałkowego ranka pięćdziesiąt mil marszu i dwie przeprawy przez rzeki. Taylor pisze, że maszerowali, „jakby każdy pragnął pomścić osobistą krzywdę” (przekład nasz) za utratę Gandawy i Brugii.⁴

Dwóch książąt na polu bitwy

Gdy nadeszła pierwsza piechota sprzymierzonych, ludzie Cadogana, z brytyjską brygadą Sabine’a na czele, szturmem zdobyli wieś Eyne, zabijając lub biorąc do niewoli jej obrońców. Następnie jazda hanowerska uderzyła na stojące za wsią szwadrony francuskie i rozbiła je. Szarżował z nią książę elektorski Hanoweru, którego Fortescue identyfikuje jako przyszłego króla Jerzego II. Pod księciem padł postrzelony koń. Nazajutrz Marlborough napisał do elektora hanowerskiego, że książę elektorski wielce się wyróżnił, szarżując na czele wojsk i porywając je swoim przykładem.⁵

Taylor przytacza popularną balladę „Jack Frenchman’s Lamentations”, która sławiła „Young Hannover brave” („dzielnego młodego Hanowerczyka”, przekład nasz) za to, że walczył pieszo, gdy zastrzelono pod nim konia. Dodaje, że wigowie rozpuścili oszczerczą plotkę, jakoby pretendent oglądał bitwę z wiatraka, choć w rzeczywistości spełnił swój obowiązek we francuskiej gwardii konnej.⁶

Od żywopłotu do żywopłotu

Właściwa bitwa zaczęła się około piątej, jak Marlborough donosił elektorowi, i toczyła się z wielką zaciętością, przede wszystkim między piechotą, aż do zmroku. Według Fortescue’a trzydzieści francuskich batalionów uderzyło na Groenewald, którego broniły tylko dwa pruskie bataliony Cadogana. Taylor pisze, że Prusacy, choć nieprzyjaciel miał trzykrotną przewagę, odparli pierwsze natarcie. Nadszedł książę Argyll z dwudziestoma batalionami, a kolejne wciąż przybywały i wydłużały linię. Teren był tak poprzecinany ogrodzeniami, że walka rozpadła się na pojedynki poszczególnych batalionów.⁷

Lewe skrzydło francuskie stało bezczynnie za rzeczką Norken. Taylor pisze, że książę Burgundii wstrzymał je, gdy błędnie mu doniesiono, że drogę zagradza bagno. Marlborough oddał Eugeniuszowi prawe skrzydło, a sam poprowadził naprzód na lewym piechotę holenderską i hanowerską. Widząc, że prawa flanka Francuzów jest odsłonięta, posłał marszałka Overkirka z wojskami holenderskimi i duńskimi wokół wzgórz koło Oycke, by uderzył jej na tyły.⁸

Muzeum przytacza relację brytyjskiego naocznego świadka, który opisał, jak nieprzyjaciela pędzono „od rowu do rowu, od żywopłotu do żywopłotu, z jednych zarośli w drugie, w wielkim pośpiechu, zamęcie i nieładzie” (przekład nasz). Około dziewiątej Marlborough i Eugeniusz kazali przerwać ogień w obawie, że ich zbiegające się oddziały zaczną w ciemności strzelać do siebie nawzajem. Wtedy bębny sprzymierzonych zaczęły wybijać francuski sygnał do odwrotu, a hugenoccy oficerowie w armii sprzymierzonych wołali „A moi, Picardie!” i „A moi, Roussillon!”, a francuskich żołnierzy, którzy się zgłaszali, brano do niewoli. Według muzeum tylko zapadający zmrok uchronił Francuzów przed jeszcze cięższą klęską; Fortescue pisze, że jeszcze jedna godzina dnia przyniosłaby znacznie więcej jeńców.⁹

Odwrót ku Gandawie

Fortescue pisze, że Vendôme na próżno usiłował utrzymać armię w szyku do rana, ale książę Burgundii dał rozkaz do odwrotu. Taylor, za Saint-Simonem, opisuje radę wojenną, na której osamotniony Vendôme ustąpił i zawołał: „Dobrze, panowie, widzę wyraźnie, że wszyscy tego chcecie. Musimy więc się wycofać” (przekład nasz). Francuzi uchodzili w nieładzie ku Gandawie, w deszczową noc.¹⁰

Rachunek strat

Muzeum podaje straty francuskie na 15 tysięcy żołnierzy, w tym 8 tysięcy jeńców, i 25 dział, a straty sprzymierzonych na mniej niż 3 tysiące, w tym 250 Brytyjczyków. Fortescue szacuje straty francuskie na 6 tysięcy zabitych i rannych oraz 9 tysięcy jeńców, a straty sprzymierzonych na około 3 tysiące zabitych i rannych. Coxe ocenia straty sprzymierzonych na około 3 tysiące zabitych i rannych, a francuskie na nie mniej niż 4 tysiące zabitych, 2 tysiące rannych i 9 tysięcy jeńców, w tym 700 oficerów.¹¹

Taylor podaje co najmniej 6 tysięcy francuskich zabitych i rannych oraz 9 tysięcy jeńców „jak przyznał Berwick” (przekład nasz), ale, za dziennikiem sierżanta Millnera, dziesięć zdobytych dział; straty sprzymierzonych ocenia na 3 tysiące lub nieco więcej, a zabitych i rannych w pułkach brytyjskich na nie więcej niż 230. 12 lipca Marlborough pisał do księcia Sabaudii, że do miasta przyprowadzono 6 tysięcy jeńców, nie licząc blisko 500 oficerów. Cztery dni później donosił żonie, że gubernator Oudenaarde naliczył ich ponad 7 tysięcy, nie licząc 700 oficerów; Coxe zaznacza, że chodziło tylko o jeńców osadzonych w Oudenaarde.¹²

Dwie godziny dnia więcej

W liście do Godolphina, napisanym nazajutrz po bitwie, Marlborough wyjaśniał, że postanowił szukać bitwy, „sądząc, że nic innego nie sprawi, by sprawy królowej szły dobrze” (przekład nasz), i dodawał: „Tylko ten powód skłonił mnie do zaryzykowania wczoraj bitwy, bo poza tym dałem im zbyt wielką przewagę” (przekład nasz). Zakończył: „Głowa boli mnie tak strasznie, że nie mogę pisać więcej” (przekład nasz). 16 lipca napisał do żony: „Gdybyśmy mieli to szczęście, że dzień trwałby o dwie godziny dłużej, sądzę, że położylibyśmy kres tej wojnie” (przekład nasz).¹³

W ciągu kilku dni hrabia Lottum przełamał francuskie linie biegnące od Ypres ku Lys, a armia sprzymierzonych stanęła obozem na ziemi francuskiej. Następnie sprzymierzeni oblegli Lille, którego cytadela skapitulowała w grudniu.¹⁴