12 sierpnia 1687 roku, między górą Harsány a Villány na Węgrzech, sprzymierzona armia księcia Karola V Lotaryńskiego i elektora bawarskiego Maksymiliana II Emanuela pobiła armię osmańską wielkiego wezyra Sulejmana Paszy. Osmańska jazda uderzyła na maszerującą kolumnę sprzymierzonych, a po południu sprzymierzeni zdobyli szturmem na wpół ukończone szańce wezyra i jego obóz. W relacjach z epoki bitwę nazywano od góry Harsány, ale już medal z 1687 roku zestawiał ją z klęską z 1526 roku pod pobliskim Mohaczem i dziś powszechnie mówi się o drugiej bitwie pod Mohaczem. Wieść o zwycięstwie zawiózł do Wiednia książę Eugeniusz Sabaudzki. Tego samego dnia w 1759 roku Fryderyk II Pruski przegrał bitwę pod Kunersdorfem.
Bitwa pod Nagyharsány
12 sierpnia 1687 · 339 lat temu
Wojna o odzyskanie Węgier
Po odsieczy Wiednia, oblężonego przez Turków, we wrześniu 1683 roku armia cesarska pod wodzą Karola V Lotaryńskiego przeniosła wojnę na Węgry i w 1686 roku odbiła Budę. Historyk Ferenc Tóth nazywa rok 1687 jednym z najważniejszych i najbardziej obfitujących w wydarzenia lat tej wojny o odzyskanie kraju, a bitwę z 12 sierpnia jednym z jej największych sukcesów.1 › Bitwa pod Slankamenem, 1691
Według Balázsa Polgára Karol, po ciężkich stratach na początku oblężenia Osijeku (Eszéku), odstąpił od twierdzy, by wywabić Turków z umocnień. Röder von Diersburg i Polgár piszą, że wielki wezyr Sulejman Pasza wziął ten ruch za odwrót i wyruszył do ataku. Według Rödera i francuskiego ochotnika Villarsa, który towarzyszył elektorowi, 10 sierpnia sprzymierzeni ruszyli spod Mohacza ku Siklós, by wyprowadzić stamtąd załogę i zniszczyć twierdzę.2
Röder, piszący w 1842 roku w dużej mierze na podstawie rękopisów, podaje, że armia cesarska liczyła 50 000 ludzi, w tym 20 000 jazdy, a Turków było nie mniej niż 60 000, w tym około 30 000 janczarów, z 80 działami; zaznacza przy tym, że relacje są sprzeczne. Csaba Veress liczy 11 sierpnia 57 000 żołnierzy sprzymierzonych, 35 000 piechoty i 22 000 jazdy, z 48 działami, a każdy z dwóch korpusów osmańskich szacuje na 15 000 jazdy i 15 000 piechoty, z łącznie około 80-85 działami. Polgár uważa, że obie armie miały mniej więcej równe siły.3
Góra Harsány
11 sierpnia sprzymierzeni rozbili obóz u stóp góry Harsány, a Turcy stali niedaleko w obozie otoczonym szańcami. Jak pisze Veress, źródła z epoki nazywały bitwę od góry Harsány, nigdy od wsi Nagyharsány, leżącej na końcu prawego skrzydła sprzymierzonych; według jego rekonstrukcji główne walki toczyły się na terenie dzisiejszego Villány i na południe od niego.4
Rankiem 12 sierpnia wojsko ruszyło w stronę Siklós. Gdy prawe skrzydło przechodziło wąwozem przez zbocze góry, pisze Röder, sipahowie wypadli z zarośli na kolumnę elektora na lewym skrzydle. W odczytaniu Tótha niedawno odnaleziony dziennik pisany własnoręcznie przez Karola mówi, że osmańska lekka jazda uderzyła na tabory tego skrzydła, a Karol posłał na pomoc jazdę pod hrabią Piccolominim. Maksymilian Emanuel został „hurt in the Hand by a Bullet almost spent”, ranny w rękę niemal wytraconą kulą (przekład nasz), jak doniosła „London Gazette”; Villars pisze, że elektor został rano lekko ranny.5
Villars pisze, że Karol chciał początkowo kontynuować marsz, że elektor i Ludwik Wilhelm Badeński chcieli walczyć i że Karol przystał na to, gdy zobaczył nadchodzących janczarów; około trzeciej po południu, jak pisze, postanowiono ruszyć na nieprzyjaciela. Według Rödera zdanie margrabiego i elektora przeważyło na radzie wojennej. Tóth zauważa, że we własnym dzienniku Karol przypisuje elektorowi propozycję szturmu, podczas gdy w późniejszych, przerobionych wersjach dziennika inicjatywa należy do Karola. Tymczasem, jak piszą Röder i Polgár, Turcy usypywali szańce, które zdołali ukończyć tylko w połowie.6
Szturm na obóz
Po południu sprzymierzeni ruszyli naprzód. Röder pisze, że brygady jazdy księcia Eugeniusza Sabaudzkiego i Rabutina podeszły na strzał z muszkietu pod pierwszą linię szańców i, gdy nadeszła piechota, zdobyły ją szturmem; także Veress umieszcza brygadę Eugeniusza na lewym skrzydle pierwszej linii natarcia.7
Villars pisał 15 sierpnia, że najpierw bez żadnego oporu uciekła jazda osmańska, a potem cała reszta, „et nous trouvasmes dix ou douze mille janissaires abandonnéz”, i znaleźliśmy dziesięć czy dwanaście tysięcy porzuconych janczarów (przekład nasz). Osmański historyk Silahdar, którego Veress cytuje w węgierskim przekładzie Gyuli Káldy-Nagya, opisuje gwałtowny wiatr, który z woli Allaha zerwał się od strony nieprzyjaciela i niósł dym z dział i muszkietów oraz piasek z równiny na wojsko islamu: „Oko nie widziało oka, a ścisk i rozpacz były takie, że każdy myślał o własnej głowie” (przekład nasz z węgierskiego).8
Kolumna generała Dünewalda, wysłana okrężną drogą, by odciąć odwrót, nie wykonała zadania: według Rödera zabłądziła w lasach, według Villarsa nie miała dobrych wiadomości o drodze. Rozbita armia wezyra uciekła do mostu na Drawie pod Osijekiem, gdzie, jak pisze Silahdar w tym samym przekładzie, w ścisku stratowano na śmierć około dwóch tysięcy ludzi.9
Oficjalna austriacka historia kampanii Eugeniusza podaje, że w pościgu dotarł on do obwarowanego obozu, kazał swoim jeźdźcom zsiąść z koni i poprowadził ich do szturmu, dopełniając klęski nieprzyjaciela. Eugeniusz zawiózł wieść o zwycięstwie do Wiednia: korespondencja „Gazette” datowana „Vienna, Aug. 16” mówi, że właśnie przybył, „just now come hither”.10
Rachunek strat
Wszystkie liczby pochodzą od zwycięzców i mają różny zakres. Wiedeńska korespondencja „Gazette” podaje, że Eugeniusz widział „above 8000”, ponad 8000 zabitych Turków, a straty cesarskich określa na nie więcej niż 500 ludzi, „above 500 Men”. Villars donosił, że na polu bitwy naliczono sześć czy siedem tysięcy zabitych; sama bitwa, pisał, nie kosztowała nawet pięćdziesięciu ludzi, poprzedzające ją potyczki sporo, a niektórzy szacowali stratę z całego dnia na pięćset czy sześćset ludzi. Röder podaje 8000 zabitych i 2000 wziętych do niewoli nieprzyjaciół. Veress, za relacjami, podaje 700 poległych i 200 rannych żołnierzy chrześcijańskich oraz 8000 ciał tureckich żołnierzy, głównie janczarów, naliczonych na polu bitwy, 2000 jeńców i nieznaną liczbę utopionych w bagnach Karasicy i Drawy.11
Tóth pisze, że nazajutrz cesarscy naliczyli ponad 10 000 tureckich zabitych. Zauważa też, że dziennik kampanii opracowany przez sekretarza Karola, Le Bègue’a, wymienia 600 zabitych i rannych po stronie sprzymierzonych. Według Polgára poległo ponad 10 000 janczarów.12
Zdobyte działa liczy się rozmaicie: ponad 100 sztuk („Gazette”), 65 dział i osiem moździerzy (Villars), 78 sztuk (Röder), 70 dział i 12 moździerzy (Veress, za dziennikiem Karola, oraz Polgár) i 67 dział i dziesięć moździerzy (autograf dziennika według Tótha).13
Po bitwie
Pierwsze wiadomości, pisał korespondent „Gazette” z Ratyzbony, umieszczały bitwę 10 sierpnia, ale „the day was mistaken”, pomylono dzień (przekład nasz); późniejsze relacje podają 12 sierpnia.14
Tóth pisze, że zwycięstwo pozwoliło sprzymierzonym wkroczyć do Księstwa Siedmiogrodzkiego; oficjalna historia podaje, że jesienią Eugeniusz brał udział w jego zajęciu pod wodzą Karola. W Imperium Osmańskim, pisze Tóth, seria porażek wywołała kryzys, który obalił sułtana Mehmeda IV. Röder opisuje bunt wojska i ścięcie wielkiego wezyra; 8 listopada 1687 roku, według Rödera i Abdülkadira Özcana, na tron wyniesiono brata Mehmeda jako Sulejmana II.15
Veress umieszcza pole bitwy 15-16 km w linii prostej od miejsca bitwy z 1526 roku. Röder opisuje dwa medale zestawiające klęskę króla Węgier Ludwika II pod Mohaczem 29 sierpnia 1526 roku ze zwycięstwem cesarza Leopolda z 12 sierpnia 1687 roku; historyczka sztuki Júlia Papp zauważa, że ryciny i medale wykonywane za granicą, wśród nich medal z 1687 roku, często łączyły obie bitwy, co dawało Habsburgom znakomitą okazję propagandową. Tóth uważa związek z Mohaczem głównie za konstrukcję późniejszych historyków. Zobacz też artykuł o bitwie pod Mohaczem z 1526 roku i artykuł o bitwie pod Wiedniem.16
Bitwa pod Falaise, 1944: Polacy na Maczudze
12 do 21 sierpnia 1944 · 82 lata temu
Po przełamaniu frontu w Normandii pod koniec lipca 1944 roku alianci dostrzegli szansę zniszczenia wojsk niemieckich we Francji. Gdy armie amerykańskie Omara Bradleya i George'a Pattona zataczały łuk od południa, 1 Armia Kanadyjska nacierała spod Caen w stronę Falaise.
Pełna historia: Bitwa pod Falaise, 1944: Polacy na Maczudze ›Także tego dnia
1759: Fryderyk II Pruski zaatakował armię rosyjską i korpus austriacki pod Kunersdorfem koło Frankfurtu nad Odrą i poniósł klęskę. Według prywatnych listów przytoczonych przez „London Gazette” Rosjanie sformowali się na nowo przy żydowskim cmentarzu, gdzie król ponownie zaatakował ich „without Success”, bez powodzenia (przekład nasz). W liście do swojego ministra Finckensteina, który wydanie jego korespondencji datuje na 12 sierpnia, a przypis Waddingtona na 13 sierpnia, napisał: „Notre perte est très considérable: d’une armée de 48 000 hommes je n’en ai pas 3000. Dans le moment que je parle, tout fuit”, nasza strata jest bardzo znaczna: z armii liczącej 48 000 ludzi nie mam i 3000; w tej chwili, gdy mówię, wszystko ucieka (przekład nasz). Richard Waddington, za obliczeniami Stiehlego i Lauberta, podaje straty pruskie na 530 oficerów i około 18 000 żołnierzy zabitych, rannych, wziętych do niewoli lub zaginionych, rosyjskie na 14 600 oficerów i żołnierzy, a austriackie na nieco ponad 2300. Wydawcy jego korespondencji datują przekazanie dowództwa generałowi porucznikowi Finckowi nie na 12 sierpnia, jak wcześniej przyjmowano, lecz na popołudnie 13 lub na 14 sierpnia.17
