14 czerwca w historii wojskowości: bitwa pod Marengo, 1800

14 czerwca 1800 · 226 lat temu

Zaskoczeni

Don Barry, piszący dla Fondation Napoléon, przypomina, że Bonaparte obalił Dyrektoriat i został pierwszym konsulem, a w wojnie z drugą koalicją wszystkie jego plany zależały od „a rapid and decisive triumph on the battlefield” („szybkiego i rozstrzygającego triumfu na polu bitwy”, przekład nasz). W maju 1800 roku poprowadził Armię Rezerwową przez Wielką Przełęcz Świętego Bernarda, a 2 czerwca wkroczył do Mediolanu, na tyły armii austriackiej we Włoszech.¹

Bonaparte spodziewał się, że Melas spróbuje się wymknąć, więc rozproszył swoje siły, a Desaixa, który wrócił z Egiptu i dołączył do armii zaledwie kilka dni wcześniej, wysłał z dywizją na południe: według Sargenta w stronę Novi, według Rose’a w stronę Genui; Barry pisze o dwóch dywizjach wysłanych na południe. Według Sargenta Melas zwołał w Alessandrii radę wojenną, a jego oficerowie postanowili przejść Bormidę i przebić się przez Francuzów, zamiast iść nad Ticino albo zamknąć się w Genui.²

Sargent liczy armię austriacką w Alessandrii na 32 tysiące, z 200 działami, a rozproszone siły Bonapartego, łącznie z dywizją Desaixa, szacuje na 28 tysięcy. Rose pisze, że przez większą część dnia Francuzi mieli tylko 18 tysięcy ludzi przeciw nacierającym 31 tysiącom Austriaków.³

Stracony poranek

O świcie Austriacy zaczęli przeprawiać się przez Bormidę. W relacji Sargenta oddziały Victora trzymały linię strumienia Fontanone przed Marengo, około dziesiątej nadciągnął ze swoim korpusem Lannes, a austriacka kolumna Otta skręciła w stronę Castel Ceriolo, przeciw francuskiemu prawemu skrzydłu; francuskiej linii liczącej około 15 tysięcy ludzi Sargent przeciwstawia 29,5 tysiąca Austriaków.⁴

Bonaparte przybył na pole bitwy około jedenastej. Grenadierów Gwardii Konsularnej ustawił w czworoboki przeciw austriackiej kawalerii; biuletyn armii, datowany następnego dnia, mówi, że o trzeciej po południu zostali ustawieni „comme une redoute de granit au milieu de cette immense plaine” („jak granitowa reduta pośrodku tej ogromnej równiny”, przekład nasz).⁵

Korpus Victora został w końcu wyparty z Marengo i cofnął się w stronę San Giuliano. Melas, który według Rose’a odniósł dwie lekkie rany, uznał bitwę za wygraną; przekazał dowództwo szefowi sztabu, generałowi Zachowi, i wrócił do Alessandrii.⁶

Czas wygrać następną

Relacje różnią się co do tego, jak wrócił Desaix. Sargent pisze, że zatrzymał się, gdy usłyszał pierwsze strzały armatnie, zanim dotarł do niego rozkaz Bonapartego, ruszył w stronę kanonady, a czoło jego kolumny pojawiło się koło San Giuliano około czwartej. U Barry’ego Desaix przybywa do trzeciej z wiadomością, że wkrótce nadejdą posiłki, u Rose’a około piątej po południu. Relacja Berthiera z 1805 roku w ogóle nie wspomina o odwołaniu: dywizja Desaixa maszeruje w niej jako drugi rzut odwodu, by zająć pozycję pod San Giuliano, a Bonaparte wstrzymuje odwrót o szóstej wieczorem.⁷

Według Sargenta większość francuskich oficerów była za odwrotem, ale Desaix, choć widział, że bitwa jest przegrana, „did not despair of yet gaining another” („nie tracił nadziei, że wygra jeszcze następną”, przekład nasz). Rose przytacza słowa „The battle is lost, but there is time to gain another” („Bitwa jest przegrana, ale jest czas, by wygrać następną”, przekład nasz) tylko jako to, co głoszą niepewne pogłoski, i dodaje, że Marmont, który słyszał tę rozmowę, zaprzecza, by padły. W biuletynie Bonaparte mówi do żołnierzy „souvenez-vous que mon habitude est de coucher sur le champ de bataille” („pamiętajcie, że mam zwyczaj nocować na polu bitwy”, przekład nasz), zwracając się do nich „Enfants” („Dzieci”); relacja Berthiera podaje te same słowa, ale zaczyna je od „Soldats” („Żołnierze”).⁸

Francuskie działa otworzyły ogień do nadciągającej kolumny: według Sargenta było ich dwanaście, według Berthiera piętnaście i strzelały przez dziesięć minut, biuletyn ustawia osiem dział lekkiej artylerii przed dywizją Desaixa, u Barry’ego Marmont zestawia baterię osiemnastu dział, a u Rose’a dokłada do swoich pięciu dział trzynaście innych. Następnie uderzyła świeża dywizja Desaixa, według Sargenta około 6 tysięcy ludzi; austriacką kolumnę Sargent szacuje na około 5 tysięcy, a Berthier na 5 tysięcy grenadierów. Desaix padł na początku natarcia.⁹

Brygada kawalerii Kellermanna uderzyła w bok zachwianej kolumny. Rose pisze, że Kellermann zaszarżował z własnej inicjatywy; u Berthiera to Bonaparte posyła kawalerię naprzód. Zach dostał się do niewoli, według Sargenta z 2 tysiącami ludzi, według biuletynu z 6 tysiącami grenadierów. Do dziesiątej wieczorem, jak pisze Sargent, wszystkie oddziały austriackie przeszły z powrotem za Bormidę.¹⁰

Ostatnie słowa

Biuletyn podaje, że Desaix, trafiony kulą, zginął na miejscu i zdążył tylko powiedzieć młodemu Lebrunowi: „Allez dire au Premier Consul que je meurs avec le regret de n’avoir pas assez fait pour vivre dans la postérité” („Idź i powiedz pierwszemu konsulowi, że umieram z żalem, iż nie zrobiłem dość, by żyć w pamięci potomnych”, przekład nasz). W relacji Berthiera ostatnim tchnieniem żałuje, że za krótko żył dla chwały. Barry pisze z kolei o „instantaneous death” („natychmiastowej śmierci”, przekład nasz) Desaixa w czasie szarży.¹¹

Według biuletynu na wieść o tym Bonaparte powiedział tylko: „Pourquoi ne m’est-il pas permis de pleurer ?” („Dlaczego nie wolno mi płakać?”, przekład nasz). 15 czerwca napisał do konsulów Republiki, że nie może powiedzieć nic więcej: „je suis dans la plus profonde douleur de la mort de l’homme que j’aimais et que j’estimais le plus” („jestem pogrążony w najgłębszym bólu po śmierci człowieka, którego kochałem i ceniłem najbardziej”, przekład nasz).¹²

Rachunek strat

Każda relacja podaje inne liczby. Biuletyn podaje 600 zabitych, 1500 rannych i 900 wziętych do niewoli po stronie francuskiej oraz podaje, że Francuzi zdobyli 15 sztandarów i 40 dział i wzięli 6-8 tysięcy jeńców, a ponad 6 tysięcy nieprzyjaciół zostało na polu bitwy. Relacja Berthiera daje Francuzom 1100 zabitych, 3600 rannych i 900 jeńców, a Austriakom 4500 zabitych, 8000 rannych i 7000 jeńców oraz utratę 12 sztandarów i 30 dział.¹³

Sargent ocenia straty austriackie na 7 tysięcy zabitych lub rannych i 3 tysiące wziętych do niewoli, a francuskich zabitych i rannych na tyle samo, przy tysiącu jeńców. Barry podaje ponad 5 tysięcy strat francuskich, a po stronie austriackiej 6 tysięcy zabitych i 8 tysięcy jeńców oraz utratę czterdziestu dział.¹⁴

Za Mincio

Rankiem 15 czerwca Melas wysłał do Francuzów oficera, a jeszcze tego samego dnia Berthier i Melas podpisali w Alessandrii konwencję. Armia austriacka miała zająć kraj między Mincio, Fossa Maestra i Padem oraz oddać Genuę, Mediolan, Turyn, Alessandrię, Tortonę i inne twierdze. Jak ujmuje to Sargent, Melas miał „to evacuate the whole of northern Italy as far as the Mincio” („opuścić całe północne Włochy aż po Mincio”, przekład nasz).¹⁵

Zwycięstwo nie zakończyło wojny. Barry nazywa Marengo „a very costly and inconclusive win” („bardzo kosztownym i nierozstrzygającym zwycięstwem”, przekład nasz). Rose pisze, że dopiero zwycięstwo Moreau pod Hohenlinden, które datuje na 2 grudnia 1800 roku, i przejście Macdonalda przez przełęcz Splügen zmusiły Austrię do zawarcia pokoju. W kraju, jak pisze Barry, Marengo wyniosło popularność, prestiż i władzę Bonapartego we Francji na szczyt i umocniło jego rządy. Sargent, piszący w 1897 roku, uważał, że kampania „fixed ultimately upon the head of Bonaparte an emperor's crown” („ostatecznie włożyła na głowę Bonapartego cesarską koronę”, przekład nasz).¹⁶