14 kwietnia w historii wojskowości: bitwa pod Chemnitz, 1639

14 kwietnia 1639 · 387 lat temu

Chemnitz, 14 kwietnia 1639

Według Svenskt biografiskt lexikon natarcie Banéra zmusiło wojska cesarskie i saskie, połączone teraz pod dowództwem feldmarszałka Morzina, by wyszły mu naprzeciw; Banér skoncentrował siły i rozbił je pod Chemnitz. Nordisk familjebok również podaje, że Banér rozgromił tam doszczętnie cesarskich i Sasów, dowodzonych przez wodza, którego nazywa Marzinim. Według tej samej encyklopedii Chemnitz już wcześniej, w latach 1632 i 1634, spłonęło niemal doszczętnie.¹

Źródła nie opisują bitwy jednakowo. Ward pisze, że Banér odepchnął Sasów pod Drezno, a następnie pobił pod Chemnitz ich cesarskich sojuszników, dowodzonych przez arcyksięcia Leopolda Wilhelma. Schiller mówi o tym, że Banér „rozgromił doszczętnie armię saską pod Chemnitz” (przekład nasz z angielskiego). Różnią się też daty: Svenskt biografiskt lexikon podaje 4 kwietnia 1639 roku, Ward 14 kwietnia, a Nordisk familjebok drukuje obie, jako 4 (14) kwietnia.²

Do Czech

Svenskt biografiskt lexikon przypisuje Banérowi trzy cele marszu do Czech: wbić się klinem między Saksonię a wojska cesarskie, przenieść ciężar wojny na dziedziczne ziemie Habsburgów i połączyć się z Bernardem Weimarskim, który miał nadejść znad Renu. Po drodze, jeszcze w Saksonii, Banér zajął Pirnę. Według Warda rozproszył następnie oddział cesarski pod Brandýsem, a po miesiącu stanął pod Pragą ze znacznie wzmocnioną armią, ale po krótkim ostrzale wycofał się nad Łabę. U Schillera zajmuje Brandýs i Litomierzyce i pokonuje generała Hofkirchena, który miał dziesięć regimentów.³

Bernard nie nadszedł. Zmarł w lipcu 1639 roku, według Gardinera 8, a według Warda 11 lipca. Gdy Banér czekał, jego armia pustoszyła Czechy. Schiller pisze: „Ponad tysiąc zamków, osad i wsi obrócono w popiół; niekiedy widziano ponad sto płonących jednej nocy” (przekład nasz z angielskiego). Według Svenskt biografiskt lexikon Banér rozpoczął odwrót w marcu 1640 roku, po dziewięciu miesiącach, w których ziemie dziedziczne zaznały wszystkich nieszczęść wojny.⁴

Johan Banér odniósł w 1636 roku zwycięstwo pod Wittstock, o czym piszemy w artykule o tej bitwie. Ward pisze, że pobitą armią dowodzili elektor saski i cesarski generał Hatzfeldt, a zwycięstwo w dużej mierze przywróciło Szwedom reputację utraconą pod Nördlingen. Gardiner nazywa Banéra „najzdolniejszym z następców Gustawa” (przekład nasz). Nie zdołał on jednak utrzymać zdobyczy. W 1637 roku stał w ufortyfikowanym obozie pod Torgau, a cesarski generał Gallas gromadził przeciw niemu znacznie większą armię. Według Warda armia Banéra stopniała do najwyżej 16 000 ludzi, a siły nadciągające pod wodzą Gallasa były niemal dwukrotnie liczniejsze.⁵

Latem 1637 roku Banér wyrwał się spod Torgau. Ward pisze, że rozpuścił pogłoskę o marszu na Erfurt i miał nad Gallasem piętnaście godzin marszu przewagi, zanim ten dowiedział się o jego odejściu spod Torgau; 3 lipca Banér dotarł do Fürstenbergu nad Odrą, a potem połączył się z Wranglem pod Neustadt. Ward dodaje, że popularna rycina z tamtych dni przedstawiała go, jak otwiera mieczem worek i wydostaje się na zewnątrz. Odwrót kosztował Szwedów zdobycze w Saksonii i Brandenburgii, a Gardiner podsumowuje ten rok jednym zdaniem: Banéra „zepchnięto z powrotem na brzegi Bałtyku” (przekład nasz).⁶

Nowa armia

W 1638 roku Szwecja wysłała Banérowi duże posiłki i zaopatrzenie. Schiller podaje, że było to 14 000 świeżych żołnierzy ze Szwecji i Inflant. Według Svenskt biografiskt lexikon Wrangel, który dzielił z nim dowództwo, został wiosną odwołany, a Banér objął naczelne dowództwo wojsk szwedzkich w całych Niemczech i zarazem urząd generalnego gubernatora Pomorza. Z nową armią oczyścił Pomorze i Meklemburgię z wojsk cesarskich i odepchnął Gallasa; według Warda wojska cesarskie wycofały się na zimę na Śląsk i do Czech.⁷

Francja i Szwecja odnowiły w 1638 roku przymierze, a Ward odnotowuje, że Francja zobowiązała się płacić Szwecji milion liwrów rocznie. Według Warda Francja miała walczyć na południowym zachodzie, a Szwecja zająć się ziemiami austriackimi, Banér zaś liczył na współdziałanie z Bernardem Weimarskim, który prowadził kampanię nad Renem.⁸

Za Łabą

Na przełomie 1638 i 1639 roku Banér przeprawił się przez Łabę. Svenskt biografiskt lexikon podaje, że Banér przyszedł z odsieczą Erfurtowi, w którym trzymała się szwedzka załoga, a potem bezlitośnie ścigał resztki armii elektora saskiego i oblegał jego twierdze. U Warda Banér przechodzi przez ziemie brunszwickie, najwyraźniej po to, by zmusić księcia Jerzego z Lüneburga do porzucenia neutralności, po czym zwraca się przeciw Sasom i odpycha ich pod Drezno. Schiller dodaje, że wcześniej Banér pobił pod Elsterbergiem cesarskiego generała Salisa.⁹

Schiller, cytowany tu według angielskiego przekładu z Project Gutenberg, opisuje też kraj, przez który szli Szwedzi. Ziemie między Łabą a Odrą były tak ogołocone przez przechodzące armie, że Banér musiał iść okrężną drogą przez Halberstadt, a stany Dolnej Saksonii, chcąc się go jak najprędzej pozbyć, zaopatrzyły go tak hojnie, że miał chleb nawet w Magdeburgu, „gdzie głód przemógł nawet naturalny wstręt ludzi do ludzkiego mięsa” (przekład nasz z angielskiego).¹⁰