17 maja w historii wojskowości: bitwa pod Chotusicami, 1742

17 maja 1742 · 284 lata temu

Wyścig do Kutnej Hory

Wiosną 1742 roku, w czasie I wojny śląskiej, po powrocie z wyprawy na Morawy, armia Fryderyka stała w Czechach na kwaterach wokół Chrudimia, a jej magazyny rozmieszczono wzdłuż Łaby. Książę Karol Lotaryński, któremu towarzyszył feldmarszałek Königsegg, wyruszył z Moraw do Czech. Fryderyk pisze, że Königsegg zamierzał iść prosto na Pragę i po drodze stoczyć bitwę z Prusakami, których miał za tylko 15 tysięcy; Carlyle dodaje, że dwór wiedeński naciskał na obu dowódców, by zaatakowali. Według Fryderyka król postanowił wyjść im naprzeciw, ponieważ toczące się już rokowania pokojowe wymagały rozstrzygającego ciosu.¹

Armia zebrała się pod Chrudimiem 13 maja. 15 maja Fryderyk wyruszył ze strażą przednią złożoną z piechoty, dragonów i huzarów, by uprzedzić nieprzyjaciela w Kutnej Horze (Kuttenberg), a księciu Leopoldowi Anhalt-Dessau polecił iść za sobą z główną armią. W Kutnej Horze Prusacy znaleźli chleb upieczony dla Austriaków.²

Główne siły zostały w tyle. Według historii pruskiego Sztabu Generalnego Leopold dowiedział się, że Czasław zajął już nieprzyjaciel, zboczył z drogi i rozbił obóz na północ od Chotusic; ostatnie oddziały dotarły tam około dziesiątej wieczorem, po prawie 18 godzinach marszu. U Carlyle'a straż tylna przybywa o jedenastej. Fryderyk zarzucił później Leopoldowi, że nie chciał uwierzyć w zamiar ataku, dopóki nie zobaczył kolumn nieprzyjaciela rozwijających się przed jego frontem.³

Kurz i płonąca wieś

Fryderyk wyruszył z Kutnej Hory 17 maja o czwartej rano według jego historii i Carlyle'a, o piątej według jego oficjalnej relacji. Armia austriacka nadciągała w czterech kolumnach. Historia Sztabu Generalnego szacuje każdą z armii na około 28 tysięcy ludzi, a austriackie działa na około 40; liczbę dział pruskich przejmuje od Fryderyka, który podaje 82. Carlyle podaje 30 tysięcy Austriaków, „jak mówią”, i około 28 tysięcy żołnierzy Fryderyka.⁴

Na pruskim prawym skrzydle jazda pod dowództwem Buddenbrocka oskrzydliła austriacką kawalerię i rozbiła jej pierwszą linię. Wtedy, jak pisze Fryderyk, kurz był tak ogromny, że jazda nie zdołała w pełni wykorzystać sukcesu; nowo sformowanych huzarów Bronikowskiego w zielonych mundurach, których kawaleria nie znała, wzięto za nieprzyjaciela; rozległ się okrzyk «nous sommes coupés!» („jesteśmy odcięci!”, przekład nasz) i zwycięska pierwsza linia rzuciła się do ucieczki. Carlyle, który winą za pomyłkę obarcza kurz, podaje okrzyk „Enemy to rear!” („Wróg na tyłach!”, przekład nasz). Dragoni hrabiego Rothenburga wdarli się w austriacką piechotę, a sam Rothenburg został ranny.⁵

Tymczasem austriacka piechota zaatakowała pruskie lewe skrzydło pod Chotusicami, bronionymi przez pułk Schwerina. Wieś stanęła w ogniu; Fryderyk pisze, że podpalili ją Austriacy, i nazywa to «une grande sottise» („wielkim głupstwem”, przekład nasz), bo płomienie odcięły im drogę do miejsca, które chcieli zdobyć. Według historii Sztabu Generalnego Prusaków wyparto ze wsi około dziewiątej, a wśród poległych byli generałowie Werdeck i Wedell. Austriaccy jeźdźcy, w tym huzarzy, dotarli do pruskiego obozu i go splądrowali. Według historii Sztabu Generalnego sekretarz gabinetowy Eichel nie dopuścił, by papiery króla wpadły w ręce wroga, niszcząc całą jego korespondencję.⁶

Według historii Sztabu Generalnego Fryderyk około wpół do jedenastej rozkazał piechocie prawego skrzydła, która nie oddała jeszcze ani jednego strzału, ruszyć naprzód i wykonać zwrot w lewo; zarówno Fryderyk, jak i Carlyle uznają jego uderzenie na flankę austriackiej piechoty za rozstrzygające. Austriacy wycofali się przez Czasław, ścigani przez jazdę Buddenbrocka. Według Fryderyka zatrzymali się dopiero pod Habrami.⁷

„Tak krytyczna jak pod Małujowicami”

Tego samego dnia Eichel napisał do ministra Podewilsa w raporcie, który cytuje historia Sztabu Generalnego: „Und können Ew. Excellenz glauben, daß die umstände der Bataille so critique gewesen als jemahlen die von Mollwitz, daß, sub rosa zu schreiben wir uhrsach haben, Gottes Gnade zu preihsen, der uns den Sieg gegeben. Die Oesterreicher haben gewiß gethan, was nicht geglaubet.” („I Wasza Ekscelencja może wierzyć, że okoliczności bitwy były tak krytyczne jak kiedykolwiek te pod Małujowicami, tak że, pisząc sub rosa, mamy powód sławić łaskę Boga, który dał nam zwycięstwo. Austriacy z pewnością dokonali rzeczy, w które nikt by nie uwierzył”, przekład nasz). Bitwie pod Małujowicami poświęcony jest osobny artykuł.⁸

Oficjalna relacja z bitwy, którą według Carlyle'a król napisał sam, oddała przeciwnikowi sprawiedliwość: „on doit rendre justice à l'ennemi, que ce n'est pas faute de valeur qu'il a perdu la bataille” („trzeba oddać nieprzyjacielowi sprawiedliwość: nie z braku męstwa przegrał bitwę”, przekład nasz).⁹

Rachunek strat

Historia Sztabu Generalnego liczy straty pruskie na 128 oficerów i 3946 żołnierzy zabitych i rannych oraz 18 oficerów i 701 żołnierzy zaginionych, w większości zapewne wziętych do niewoli. Austriakom przypisuje 39 oficerów i 1012 żołnierzy zabitych, 115 oficerów i 1796 żołnierzy rannych oraz 41 oficerów i 3325 żołnierzy zaginionych, przy czym ta ostatnia liczba obejmuje dezerterów.¹⁰

Historia Fryderyka podaje 900 poległych kawalerzystów i 700 piechurów pruskich oraz dobre 2000 rannych, a stratę austriacką, licząc zabitych, jeńców, rannych i dezerterów, można według niej bez przesady oszacować na 7000 ludzi. Carlyle podaje 1052 zabitych Austriaków i 1905 zabitych Prusaków, a łączne straty na blisko 7000 Austriaków i od 4000 do 5000 Prusaków. Fryderyk i historia Sztabu Generalnego zgodnie mówią o około 1200 jeńcach. Fryderyk przypisuje sobie zdobycie 18 austriackich dział; historia Sztabu Generalnego liczy 16 armat i haubicę i odnotowuje, że Prusacy stracili jedną chorągiew i 11 sztandarów jazdy.¹¹

Powołując się na kronikę Czasławia, historia Sztabu Generalnego podaje, że król kazał kupić pod Chotusicami grunt na pochówek poległych, pod warunkiem że przez 25 lat pozostanie nieoraną ziemią. Carlyle pisze o dziewięciu akrach na 25 lat.¹²

Śląsk za pokój

Fryderyk uznał, że bitwa pod Małujowicami była zacieklejsza i ważniejsza, ale napisał, że «si les Prussiens avaient été battus à Chotusitz, l'État n'était pas sans ressources; mais en emportant la victoire, c'était se procurer la paix» („gdyby Prusacy zostali pobici pod Chotusicami, państwo nie byłoby bez środków; zwyciężając jednak, zapewniano sobie pokój”, przekład nasz). Wśród powodów, dla których go zawarł, wymienia nieufność wobec francuskiego kardynała Fleury'ego i skarb, w którym było ledwie 150 tysięcy écus.¹³

Pruski hrabia Podewils i brytyjski poseł lord Hyndford, mający pełnomocnictwa dworu wiedeńskiego, podpisali preliminaria we Wrocławiu 11 czerwca 1742 roku. Królowa Węgier odstąpiła niemal cały Górny i Dolny Śląsk oraz hrabstwo kłodzkie, a Fryderyk przejął dług zabezpieczony na Śląsku. Warunki potwierdzono w Berlinie 28 lipca, a wojska pruskie opuściły Czechy. Carlyle ocenia, że bitwa niewiele rozstrzygnęła pod względem ludzi czy terenu, ale znacznie podkopała reputację pokonanych. Według Carlyle'a francuska armia marszałka Belle-Isle'a wyrwała się z Pragi 16 grudnia 1742 roku, a pozostawiona tam załoga pod dowództwem Cheverta wyszła później pod eskortą na uzgodnionych warunkach.¹⁴