Bitwa pod Rovinami 1395: Mircza Stary przeciw sułtanowi Bajazydowi

Niewiele bitew jest równie sławnych i zarazem tak słabo znanych jak Rovine. Historycy wciąż spierają się, gdzie ją stoczono, w którym roku i kto wygrał. Pewne jest tylko, że była bardzo krwawa i że kosztowała życie dwóch serbskich panów jadących z sułtanem, z których jeden stał się największym bohaterem pieśni południowosłowiańskich.²

Tło: Osmanowie nad Dunajem

Pod koniec XIV wieku Imperium Osmańskie parło przez Bałkany na północ. Po bitwie na Kosowym Polu w 1389 roku władcy serbscy stali się trybutariuszami sułtana, a Bajazyd I, który objął tron w tym samym roku, w lipcu 1393 roku zdobył stolicę Bułgarii, Tyrnowo. Osmańscy najeźdźcy przekraczali potem Dunaj i wpadali na Wołoszczyznę.³

Wołoszczyzną, rumuńskim księstwem między Dunajem a Karpatami Południowymi, rządził od 1386 roku Mircza Stary. Znalazł się między Osmanami na południu a węgierskim królem Zygmuntem Luksemburskim, który uważał go za swego wasala i szykował wielką krucjatę przeciw Turkom.⁴

Mircza uderzył na bazę najeźdźców na północ od Dunaju, nazywaną w kronikach osmańskich Karınovası, w ramach szerszej ofensywy zorganizowanej przez Zygmunta. Bajazyd ruszył na północ, by go ukarać. Czamańska dodaje jeszcze jeden powód: ostatni car bułgarski, Iwan Szyszman, wciąż bronił się w Nikopolu nad Dunajem dzięki zaopatrzeniu z Wołoszczyzny, a sułtan chciał go dobić, zanim nadejdzie krucjata.⁵

Siły i dowódcy

Nie zachowały się żadne wiarygodne liczby dla żadnej z armii. Po jednej stronie stał Mircza z wojskiem wołoskim, po drugiej Bajazyd, zwany Yıldırım, czyli Błyskawica, z własnymi wojskami i oddziałami chrześcijańskich wasali. Byli wśród nich serbski książę Stefan Lazarević oraz dwaj panowie z obszaru dzisiejszej Macedonii Północnej, król Marko i Konstantyn Dragasz.⁶

Bitwa bez pewnej nazwy i daty

„Rovine” nie jest nazwą żadnej miejscowości. Madgearu wyjaśnia, że to serbskie słowo oznaczające „urwisko” albo „rów”, którym opisano pole bitwy. Ilona Czamańska z Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu odczytuje je jako „na rowinach”, czyli „w szańcach”, i lokuje walki najpewniej w pobliżu wołoskiej stolicy Argeş, nad rzeką o tej samej nazwie; Madgearu umieszcza je gdzieś na drodze z Turnu Măgurele nad Dunajem do Curtea de Argeş.⁷

Data jest równie niepewna. Jedna grupa latopisów serbskich podaje 10 października, a zarówno Madgearu, jak i Marius Diaconescu, piszący w Mediaevalia Transilvanica, umieszczają bitwę jesienią 1394 roku. Przyjmowana dziś powszechnie data 17 maja 1395 roku to dzień śmierci Konstantyna Dragasza, zapisany w klasztornych pomiannikach i potwierdzony nadaniem cesarza bizantyńskiego Manuela II i jego żony Heleny, córki Dragasza, dla klasztoru w Konstantynopolu. Czamańska przekonuje, że należy ją traktować umownie, bo nie wiadomo, czy Dragasz zginął w dniu bitwy, czy później; jedno ze źródeł osmańskich mówi nawet o walkach trwających tydzień. Niektórzy historycy próbowali pogodzić daty, zakładając dwie bitwy, po jednej w każdym roku. Rocznica w naszym kalendarzu podąża za datą umowną.⁸

Przebieg bitwy

Żadna relacja naocznego świadka się nie zachowała, a źródła sobie przeczą. Wszystkie zgadzają się co do najważniejszego: sułtan przeprawił się przez Dunaj, Mircza stanął naprzeciw niego, a walka była zacięta i bardzo krwawa. W edycji tekstów przygotowanej przez Czamańską żywot serbskiego despoty Stefana Lazarevicia pióra Konstantyna z Kostenca mówi o „niewypowiedzianie wielkiej” ilości przelanej krwi i o tym, że Marko modlił się o zwycięstwo chrześcijan i o to, by sam padł pierwszy.⁹

Pozostali kronikarze opowiadają różne historie. Anonimowa kronika bułgarska opisuje niebo pociemniałe od strzał, a zarazem w tym samym fragmencie sułtan osadza na Wołoszczyźnie własnego władcę, Mircza zaś ucieka na stronę węgierską. Bizantyński historyk Laonik Chalkokondyles opisuje nie jedną bitwę, lecz wojnę podjazdową: Mircza wysyła kobiety i dzieci w góry i atakuje osmańskie kolumny z dębowych lasów. Kronikarze osmańscy, piszący pokolenia później, opisują ciężką walkę zakończoną poddaniem się Mirczy i płaceniem trybutu. Czamańska ostrzega, że pisano je na chwałę sułtanów, a Diaconescu zauważa, że nawet one przyznają, iż walka była ciężka, a jej wynik niepewny.¹⁰

Punkt zwrotny: kto wygrał?

Historiografia rumuńska długo uznawała Rovine za wyraźne zwycięstwo Mirczy. Czamańska wywodzi to po części z opowieści siedemnastowiecznego kronikarza Mihaia Moxy, u którego Bajazyd traci całą armię, a Diaconescu zauważa, że to przede wszystkim w czasach komunistycznych historycy pisali o „chwalebnej bitwie” i „niezapomnianym zwycięstwie”.¹¹

Współcześni historycy wciąż się różnią. Madgearu uważa, że bitwę wygrał Mircza, który powstrzymał podbój całej Wołoszczyzny. Czamańska dochodzi do wniosku, że była nierozstrzygnięta: obie armie poniosły ciężkie straty, ale rozeszły się, zachowując zdolność bojową, a Bajazyd miał dość sił, by zdobyć potem Nikopol i położyć kres carstwu bułgarskiemu. Diaconescu idzie najdalej w przeciwną stronę: wygrana bitwa, pisze, to nie to samo co wygrana wojna, a dalsze wydarzenia pokazały, że prawdziwymi zwycięzcami byli Turcy.¹²

Następstwa

Cokolwiek wydarzyło się na polu bitwy, Mircza stracił stolicę. Grupa bojarów, którzy woleli pokój z Osmanami, poparła rywala, Vlada zwanego Uzurpatorem, a Mircza schronił się w swoich posiadłościach w Siedmiogrodzie. Tam 7 marca 1395 roku zawarł w Braszowie sojusz z Zygmuntem.¹³

Nie wiadomo na pewno, kim był Vlad. Madgearu przypuszcza, że mógł być synem wcześniejszego wojewody Dana I; Czamańska uważa, że najpewniej należał do rodu Basarabów, może był nieprawym synem Władysława I albo bratem czy bratankiem Mirczy. Nie jest też jasne, jak doszedł do władzy: Diaconescu pisze, że osadzili go Osmanowie przy pomocy części bojarów, a Czamańska pozostawia otwarte, czy na tron wprowadził go Bajazyd, czy też wykorzystał kłopoty Mirczy, by samemu dogadać się z sułtanem.¹⁴

Sojusz z Węgrami miał swoją cenę. Diaconescu podkreśla, że Zygmunt traktował Mirczę jak wasala i uzależnił pomoc przeciw stronnictwu proosmańskiemu od udziału Mirczy w planowanej krucjacie na południe od Dunaju. Madgearu ocenia, że współpraca Mirczy i Zygmunta przyszła zbyt późno, by pokonać osmańskich najeźdźców.¹⁵

Dalszy bieg wydarzeń opowiada się na dwa sposoby. W rekonstrukcji Madgearu armia węgierska weszła na Wołoszczyznę w kwietniu 1395 roku i pomogła odbić dunajską twierdzę Turnu, czyli Mały Nikopol, a w maju Bajazyd przeszedł do kontrataku. Diaconescu opisuje kwietniowe siły jako niewielki oddział liczący około 1200 ludzi, który został pobity, a Turnu zdobył po długim oblężeniu sam Zygmunt w czasie królewskiej wyprawy tego lata, zostawiając tam węgierską załogę. Obaj zgadzają się, że Mircza zawdzięczał powrót węgierskiemu orężowi. Turnu miało znaczenie, bo strzegło jednej ze zwykłych osmańskich przepraw przez Dunaj; Osmanowie zajęli je w wyprawie przeciw Mirczy, a węgierska załoga przypominała potem, czyja pomoc przywróciła mu tron.¹⁶

Rok później wielka krucjata Zygmunta spotkała się z Bajazydem pod Nikopolis i 25 września 1396 roku sułtan ją rozgromił. Mircza rządził Wołoszczyzną do 1418 roku.¹⁷ › Bitwa pod Nikopolis 1396

Dziedzictwo i pamięć

Dla Rumunów Rovine to bitwa Mirczy Starego, księcia, który stawił czoło Błyskawicy. Dla Serbów to bitwa, w której poległ królewicz Marko. Marko Kraljević, jak odnotowuje Britannica, stał się bohaterem literatury i tradycji południowych Słowian, wesołym, silnym i walecznym, nieprzejednanym wrogiem Turków, nierozłącznym ze swym koniem Šaracem. W opowieściach zebranych w 1914 roku przez Woislava Petrovitcha jest ulubionym bohaterem Serbów, któremu wila dała nadludzką siłę i cudownego konia.¹⁸

Ironia tej historii nie umknęła jej śpiewakom: człowiek, z którego zrobili pogromcę Turków, zginął w armii sułtana jako jego wasal. O prawdziwym Marku, poza jego śmiercią pod Rovinami, wiadomo niewiele.¹⁹ › Bajazyd I