Bitwa pod Małujowicami 1741: pierwsza bitwa Fryderyka Wielkiego

Fryderyk Wielki stoczył o Śląsk trzy wojny w ciągu 22 lat, a jego sławę zbudowały bitwy takie jak Rossbach i Lutynia. Jego pierwsza bitwa wyglądała zupełnie inaczej. Pod Małujowicami rozwijał wojsko powoli, patrzył, jak jego jazda idzie w rozsypkę, i opuścił pole w przekonaniu, że wszystko stracone. Dopiero następnego ranka, pod Lewinem Brzeskim, daleko od pola bitwy, dowiedział się, że piechota wygrała za niego.²

Wojna o Śląsk

Cesarz Karol VI zmarł 20 października 1740 roku, a ziemie Habsburgów przypadły jego córce Marii Teresie. Dwa miesiące później Fryderyk wykorzystał spór o dziedziczenie przez kobietę i zażądał Śląska, bogatej prowincji korony habsburskiej, a 16 grudnia 1740 roku jego pułki wkroczyły na Śląsk. Wrocław, stolica Śląska, poddał mu się na początku stycznia 1741 roku, a w marcu Prusacy trzymali już niemal całą prowincję poza twierdzami takimi jak Nysa.³

Dwudziestotrzyletnia Maria Teresa, świeżo na tronie, nie zamierzała oddać prowincji. Jak pisze Jon Guttman w HistoryNet, nazywała Fryderyka „tym złym człowiekiem” i wysłała około 20 tysięcy żołnierzy pod feldmarszałkiem Wilhelmem Reinhardem von Neippergiem, by go wyparli. Neipperg przemknął obok rozproszonych Prusaków, by przyjść z odsieczą Nysie, a gdy Fryderyk zebrał armię i zawrócił, zastał Austriaków pod Małujowicami, wsią na zachód od Brzegu, ustawionych w poprzek jego linii zaopatrzenia i łączności.⁴

Powolne rozwijanie w śniegu

Na polu leżał głęboki śnieg: Royal Collection pisze o dwóch stopach śniegu, Carlyle o niemal dwóch stopach. Fryderyk, który miał kwaterę we wsi Pogorzela (Pogarell), dowiedział się, gdzie stoją Austriacy, według Guttmana od jeńców, według Carlyle’a od miejscowego chłopa, i rankiem 10 kwietnia ruszył, jak pisze Carlyle, czterema kolumnami na niczego niespodziewających się Austriaków.⁵

Zamiast od razu uderzyć, król przez mniej więcej półtorej godziny ustawiał około 22 tysięcy ludzi w dwie linie za wsią Pępice (Pampitz). Źle ocenił dostępną przestrzeń, przez co część oddziałów znalazła się za zakolem rzeki po prawej stronie i nie wzięła udziału w walce, a na prawym skrzydle, jak pisze Carlyle, między szwadronami jazdy ustawiono bataliony grenadierów. Zwłoka dała zaskoczonemu z początku Neippergowi czas, by obrócić armię frontem do Prusaków. Według Guttmana obie strony były gotowe około godziny 13; według Carlyle’a pruskie działa otworzyły ogień o 14; opis na francuskiej mapie z epoki mówi, że bitwa zaczęła się o 14 i skończyła o 19.⁶

Jazda pęka, król odjeżdża

Pierwsi uderzyli Austriacy. Generał porucznik Carl von Römer poprowadził sześć pułków jazdy, według Guttmana ponad 4500 kawalerzystów, na pruskie prawe skrzydło. Pruska jazda, według Carlyle’a ponad dwukrotnie słabsza liczebnie, nie mogła się z nimi równać. Guttman pisze, że w chwili szarży dziwnie stała w miejscu; u Carlyle’a szwadrony Schulenburga zostały zaskoczone, gdy w złym momencie kłusowały bokiem. Jazda została rozbita, a Fryderyk, który wjechał między uciekających, nie zdołał jej zatrzymać.⁷

Feldmarszałek Kurt Christoph von Schwerin, najbardziej doświadczony z obecnych generałów, oświadczył królowi, że bitwa jest przegrana, i doradził mu odjazd. Fryderyk odjechał z niewielką eskortą. Pod bramą Opola, które zajął oddział austriackich huzarów, jego grupę ostrzelano w ciemności; Guttman pisze, że omal nie został schwytany i zastrzelony.⁸

Piechota wytrzymuje

Pruska piechota zrobiła to, czego nie potrafiła jazda. Wytrzymała natarcie austriackiej konnicy, a Römer zginął od strzału w głowę. Według Guttmana polegli też obaj dowódcy skrzydeł piechoty Schwerina, a gdy jeden z oficerów zapytał, w którą stronę się cofać, Schwerin miał odpowiedzieć, że będą się cofać po trupach nieprzyjaciół. Przywrócił porządek, odparł drugie natarcie austriackiej jazdy na lewe skrzydło i rozkazał ogólne natarcie.⁹

Wyćwiczone pruskie bataliony szły naprzód w linii i strzelały równo. Austriacki oficer, piszący tydzień później z Nysy, wyznał w przekładzie Carlyle’a, że nigdy w życiu nie widział nic piękniejszego: szli „prosto jak strzała, a ich front był jak sznur” (przekład nasz z angielskiego). Piechota Neipperga ustąpiła, Austriacy wycofali się przez Małujowice, a Prusacy utrzymali pole. Fryderyk, który dojechał aż pod Opole, dowiedział się o zwycięstwie wczesnym rankiem następnego dnia pod Lewinem Brzeskim, dokąd pruski adiutant przywiózł wiadomość.¹⁰

Cena i nauka

Liczby się różnią. Carlyle, za wcześniejszymi historykami niemieckimi, podaje 4613 zabitych, rannych i zaginionych Prusaków i 4410 Austriaków. Francuska mapa bitwy, którą Georges-Louis Le Rouge wydał na podstawie wspomnień oficera w służbie austriackiej, a która jest dziś w Royal Collection, podaje 3000 zabitych lub rannych Prusaków i 4000 Austriaków.¹¹

Pościg, jak pisze Carlyle, trwał niewiele ponad dwie mile i nigdy nie był zacięty. Podobno Fryderyk nigdy w pełni nie wybaczył Schwerinowi, że go odesłał, a według Guttmana przysiągł sobie, że już nigdy nie opuści swoich wojsk. „Małujowice były moją szkołą”, przyznał później, jak podaje Guttman, a jego stałą zasadą stało się to, że armia pruska zawsze atakuje. Ta sama armia zwyciężyła później pod Rossbach i pod Lutynią.¹² › Bitwa pod Kesselsdorfem, 1745