Bitwa pod Lutynią 1757: arcydzieło Fryderyka Wielkiego

Tło: Śląsk wymyka się z rąk

Śląsk był stawką całej wojny. Fryderyk II Pruski odebrał Habsburgom tę bogatą prowincję w 1740 roku, a gdy wybuchła wojna siedmioletnia, Austria, sprzymierzona z Francją i Rosją, chciała ją odzyskać. W 1757 roku pruski najazd na Czechy załamał się po klęsce zadanej Fryderykowi przez Dauna pod Kolinem w czerwcu, a wrogowie nacierali ze wszystkich stron.²

Fryderyk najpierw zwrócił się przeciw Francuzom i armii Rzeszy na zachodzie i 5 listopada rozbił ich pod Rossbach. Pod jego nieobecność główna armia austriacka pod wodzą księcia Karola Lotaryńskiego opanowała Śląsk. W połowie listopada padła Świdnica, a 22 listopada Karol pobił Prusaków księcia Bevern pod Wrocławiem, stolicą prowincji. Bevern dostał się do niewoli, a Wrocław skapitulował razem z magazynami i działami.³ › Bitwa pod Rossbach, 1757

Fryderyk forsownym marszem poprowadził armię z Saksonii na wschód. 28 listopada dotarł do Prochowic (Parchwitz) nad Odrą i czekał tam na rozproszone oddziały; Hans Joachim von Zieten przyprowadził resztki armii Bevern. Król robił wszystko, by podnieść ducha żołnierzy, a do jego artylerii dołączyły ciężkie działa ściągnięte z murów Głogowa, słynne Brummer, czyli „mruki”.⁴

3 grudnia zebrał generałów i dowódców batalionów. Jego przemowa zachowała się w dwóch wersjach: BritishBattles.com przytacza relację księcia Ferdynanda, według której król powiedział, że w jego położeniu musi zwyciężyć albo zginąć, a Carlyle idzie za wersją Retzowa, w której mówi, że muszą pobić wroga albo wszyscy polec przed jego bateriami. W obu wersjach każdy oficer, który nie chciał dzielić niebezpieczeństwa, mógł jeszcze tego wieczoru odejść.⁵

Armie i dowódcy

Książę Karol był szwagrem cesarzowej Marii Teresy, wodzem, którego talenty wojskowe Britannica nazywa wątpliwymi. Towarzyszył mu Leopold von Daun, zwycięzca spod Kolina; hrabia Lucchesi dowodził jazdą prawego skrzydła, a hrabia Nádasdy wojskami lewego. Armia była habsburską mieszanką Austriaków, Węgrów, Czechów i Chorwatów, z pułkami bawarskimi i wirtemberskimi na skrajnym lewym skrzydle.⁶

Liczebność jest sporna. BritishBattles.com i Hermann Beck w opracowaniu dla EBSCO podają około 33 tysięcy Prusaków przeciw około 65 tysiącom Austriaków, przy 167 działach przeciw 210. Britannica podaje 43 tysiące przeciw 72 tysiącom. Ordre de bataille z serwisu Kronoskaf, oparte na historii pruskiego Sztabu Generalnego z 1904 roku, liczy 84 bataliony i 144 szwadrony austriackie, około 70 tysięcy ludzi, przeciw 47 i pół batalionu i 133 szwadronom pruskim. Każda wersja daje Austriakom niemal dwukrotną przewagę.⁷

Fryderyk miał za to jakość. Większość cudzoziemców w jego szeregach zdezerterowała, a została armia w dużej mierze rodzima, z Pomorzanami i Brandenburczykami w trzonie. Po jego stronie był też sam teren: przed wojną armia pruska odbywała na tych polach jesienne manewry, a król i jego generałowie dobrze je znali.⁸

Austriacy sami dali mu szansę. Zamiast czekać w silnym obozie warownym pod Wrocławiem, książę Karol przeszedł Bystrzycę i ruszył na zachód, by stawić czoło Prusakom w otwartym polu. BritishBattles.com ocenia, że ostrożniejsi wodzowie, jak Daun czy Browne, raczej nie daliby Fryderykowi takiej okazji. W obozie austriackim drwiono z małej armii pruskiej jako z wojskowej parady: poczdamskiej warty paradnej według źródeł Carlyle’a, berlińskiej według BritishBattles.com.⁹

Bitwa krok po kroku

Środa Śląska i Borne

4 grudnia pruska straż przednia, z królem na czele, wdarła się do Środy Śląskiej (Neumarkt) i zdobyła austriacką piekarnię polową z zapasami. Tam Fryderyk dowiedział się, że książę Karol opuścił szańce i idzie mu naprzeciw.¹⁰

Prusacy wyruszyli znowu o 5 rano 5 grudnia, po zamarzniętych polach przyprószonych śniegiem. We mgle przed wsią Borne straż przednia natknęła się na placówkę saskiej lekkiej jazdy i austriackich huzarów pod generałem Nostitzem, zaskoczyła ją i odrzuciła, biorąc od 550 do 600 jeńców. Z niskiego wzgórza koło Borne, Schönbergu, Fryderyk widział teraz całą armię austriacką, ustawioną w dwóch liniach na ponad sześć kilometrów, od Nippern na północy po Lutynię i dalej na południu.¹¹

Pozorny atak i ukryty marsz

Teren pod Nippern, na austriackim prawym skrzydle, był bagnisty i zarośnięty, więc Fryderyk postanowił uderzyć na drugi koniec. Wysłał straż przednią i huzarów drogą w stronę austriackiego prawego skrzydła, jakby rozwijała się tam cała armia. Podstęp się udał. Lucchesi, przekonany, że cios spadnie na niego, błagał o pomoc, i na jego skrzydło posłano odwód jazdy oraz dużą część jazdy lewego skrzydła, wiele kilometrów od miejsca, w które miało pójść uderzenie.¹²

Tymczasem kolumny pruskie skręciły na południe za łańcuch niskich pagórków, które zasłaniały je przed liniami austriackimi, przeszły przed frontem nieprzyjaciela i około południa, za wsią Lobetinz, zawróciły na wschód, za austriackie lewe skrzydło. Gdy na prawym skrzydle nie było ataku, książę Karol uznał, że słabsi liczebnie Prusacy się wycofują. Na austriackim lewym skrzydle Nádasdy zobaczył wyłaniające się kolumny i słał gońca za gońcem do wodza na drugim końcu linii.¹³

Natarcie szykiem skośnym

Około 13 ruszyła piechota pruska. Bataliony szły od prawej rzutami, każdy pięćdziesiąt kroków za poprzednim, tak że cały ciężar armii spadł na jeden koniec linii austriackiej. BritishBattles.com nazywa Lutynię jedyną bitwą, w której Fryderykowi udało się przeprowadzić pełne natarcie szykiem skośnym, a Beck jego podręcznikowym przykładem. Pierwszy cios spadł na pułki wirtemberskie za zasiekami, które po krótkiej walce się rozpadły, a pruscy grenadierzy zdobyli austriacką baterię 14 dział na wzgórzach za Sagschütz.¹⁴

Nádasdy rzucił jazdę na szwadrony Zietena na pruskim prawym skrzydle, ale Zieten ją odparł, a pruska jazda spadła na cofającą się piechotę bawarską i wirtemberską. Za nacierającymi batalionami ciężkie działa przesuwały się z pozycji na pozycję, a tę ruchliwość artylerii Beck zalicza do kluczy zwycięstwa. Austriackie dywizje posłane z centrum przybywały pojedynczo, wpadały na uciekających i były spychane z powrotem ku Lutyni.¹⁵

Punkt zwrotny: cmentarz i szarża Driesena

Książę Karol musiał obrócić całą armię frontem na południe, z Lutynią w narożniku nowej linii. Wieś zapełniła się wojskiem, otoczony murem cmentarz przykościelny zamieniono w twierdzę, a stłoczona piechota była celem dla pruskich dział na Butterbergu. Pruska gwardia szturmowała wieś, a Möllendorf, wówczas kapitan gwardii, wprowadził ją na cmentarz. Relacje różnią się co do tego, jak długo się bronił: około pół godziny według BritishBattles.com, około godziny według Kronoskafu i Carlyle’a.¹⁶

Zapłacił za to kościół. Pruski ostrzał zniszczył drewnianą najwyższą kondygnację i hełm wieży, zawalił dachy i część sklepienia, zburzył zakrystię. Świątynia stała opuszczona przez lata i odbudowano ją dopiero w 1783 roku.¹⁷

Wtedy nadeszła ostatnia szansa Austriaków. Późnym popołudniem Lucchesi poprowadził jazdę prawego skrzydła wzdłuż linii, by uderzyć na odsłoniętą lewą flankę pruskiej piechoty. Nie była odsłonięta. Generał von Driesen z jazdą pruskiego lewego skrzydła czekał w zagłębieniu terenu z rozkazem osłony tej flanki. Przepuścił Lucchesiego, po czym uderzył na niego z boku, atak poprowadzili dragoni z Bayreuth, a huzarzy Puttkamera wpadli Austriakom na tyły. Jazda austriacka została wepchnięta we własną piechotę, a Lucchesi zginął.¹⁸

Linia austriacka się załamała. Piechota próbowała jeszcze stawić opór na północ od Lutyni, po czym pękła i uciekła ku mostom na Bystrzycy. Zmrok, który w grudniu zapada wcześnie, uchronił ją przed natychmiastowym pościgiem, ale Fryderyk zebrał kilka batalionów i ruszył do Lissy (Leśnicy), by zająć tamtejszy most.¹⁹

Na polu bitwy, gdy armia stała w ciemności, żołnierze zaczęli śpiewać luterański hymn Nun danket alle Gott, „Dziękujmy wszyscy Bogu”, a pułki podchwyciły pieśń. Odtąd pamięta się ją jako chorał spod Lutyni.²⁰

Następstwa

Prusacy stracili około 6 tysięcy zabitych i rannych. BritishBattles.com podaje 6382; Kronoskaf, idąc za Sztabem Generalnym, liczy 1175 zabitych, 5207 rannych i 85 wziętych do niewoli. Austriacy stracili około 22 tysięcy, ponad trzy razy więcej. Britannica liczy wśród nich 12 tysięcy jeńców, BritishBattles.com 11 tysięcy, a Kronoskaf około 21 500 wziętych w dniu bitwy i w kolejnych dniach. Zdobytych dział było 116 według Carlyle’a i 131 według Kronoskafu.²¹

Pościg ciągnął się w góry, w stronę Czech, a Wrocław, w którym schroniły się tysiące żołnierzy austriackich, został oblężony. Skapitulował jeszcze w grudniu: według Carlyle’a oblężenie skończyło się 19., według BritishBattles.com kapitulacja nastąpiła 21 grudnia. Armia austriacka, która z trudem wróciła przez góry, była cieniem tej, która jesienią zdobyła Śląsk. W rękach austriackich została tylko Świdnica, oblężona wiosną następnego roku.²²

Maria Teresa odebrała księciu Karolowi dowództwo, a on wrócił do rządzenia Niderlandami Austriackimi, gdzie, jak ocenia Britannica, radził sobie znacznie lepiej niż na polu bitwy.²³

Dziedzictwo i pamięć

Lutynia nie rozstrzygnęła wojny. Britannica ocenia, że zwycięstwa pod Rossbach i Lutynią tylko częściowo odbudowały położenie Fryderyka, które jeszcze przez lata pozostawało niepewne, ale że jego dowodzenie zdyscyplinowanym wojskiem uratowało Prusy z sytuacji, która po Kolinie wyglądała na beznadziejną. Wojna trwała jeszcze pięć lat, z Sarbinowem, Hochkirch i klęską pod Kunowicami, zanim pokój w Hubertusburgu w lutym 1763 roku zostawił Śląsk w rękach pruskich.²⁴ › Bitwa pod Hochkirch, 1758

Jej sława nigdy nie przygasła. Britannica nazywa ją największym ze zwycięstw Fryderyka, a Beck jednym z najbardziej rozstrzygających w całym stuleciu. Carlyle, piszący w latach sześćdziesiątych XIX wieku, uważał ją za jeden z najpiękniejszych czynów wojennych od wieków. Hymn zaśpiewany w ciemności zaczął żyć własnym życiem jako pruska legenda, a dziewiętnastowieczni malarze wracali do niego wielokrotnie.²⁵

Pole bitwy dzisiaj

Leuthen to dziś Lutynia, wieś na Dolnym Śląsku na zachód od Wrocławia. Jej gotycki kościół św. Józefa wciąż stoi wewnątrz kamiennego muru z okrągłymi bastejami w narożnikach, wzniesionego wokół niego w latach 1608 i 1609, tego samego, którego Austriacy bronili w 1757 roku. Obecną formę kościół zyskał w przebudowie z lat 1867 do 1869.²⁶

Przy murze cmentarnym stoją XIX-wieczne krzyże upamiętniające poległych. Miejscowa tradycja umieszcza w tym miejscu wyłom, przez który Prusacy wdarli się na cmentarz. We wsi zachował się też budynek, w którym przed II wojną światową mieściło się muzeum bitwy.²⁷