Co się wydarzyło pod Domašovem?
30 czerwca 1758 roku oddziały austriackie Ernsta Gideona von Loudona i Josefa Siskovicsa urządziły zasadzkę na olbrzymi pruski konwój zaopatrzeniowy w zalesionym przesmyku pod Domstadtl, dziś Domašov nad Bystřicí w Czechach. Konwój, od 3 do 4 tysięcy wozów, wiózł amunicję i zapasy dla armii Fryderyka Wielkiego oblegającej Ołomuniec. Osłona pod wodzą generała Zietena została rozbita i przedarło się tylko około 250 wozów. Bez nich Fryderyk musiał zwinąć oblężenie i opuścić Morawy.1
Wozy ciągnęły się milami po błotnistej górskiej drodze, powozili nimi zagnani do służby chłopi, a osłona rozciągała się cienko po obu stronach. Rankiem 30 czerwca 1758 roku, gdy czoło kolumny wjechało w zalesiony wąwóz pod wsią Domstadtl, spomiędzy drzew otworzyły ogień austriackie działa. Wieczorem konwój, który miał dać Fryderykowi Wielkiemu twierdzę Ołomuniec, już nie istniał, a z nim ostatnia nadzieja króla na zdobycie miasta.2
Tło: oblężenie Ołomuńca
Wiosną 1758 roku, w trzecim roku wojny siedmioletniej, Fryderyk Wielki przeniósł wojnę na ziemie samej Austrii. Wprowadziwszy Austriaków w błąd co do swoich zamiarów, wkroczył na Morawy i obległ Ołomuniec (Olmütz), ich wielką twierdzę, a oblężeniem kierował feldmarszałek James Keith.3 › Bitwa pod Kolinem 1757
Oblężenie szło powoli. Inżynier Fryderyka, Balbi, otworzył pierwszą linię okopów zbyt daleko od murów i działa marnowały amunicję na zbyt dużą odległość. Austriacki wódz, feldmarszałek Leopold von Daun, unikał bitwy, ale zdołał przerzucić do miasta posiłki i rozesłał lekkie oddziały, które nękały drogi. Każdy pocisk i każdy bochenek chleba dla oblegających trzeba było wieźć wozami ze Śląska, ponad sto mil górskimi drogami przez Opawę (Troppau).4
Pod koniec czerwca oblężenie posuwało się naprzód, ale armii brakowało amunicji. Wszystko zależało teraz od jednego wielkiego konwoju. Archenholz, dziejopis tej wojny, ujął to prosto: wszystko zależało od szczęśliwego przybycia wozów, a głównym celem Dauna było je przechwycić.5
Armie i dowódcy
Konwój. Dowództwo nad nim objął pułkownik Friedrich Wilhelm von der Mosel, doświadczony oficer. Allgemeine Deutsche Biographie i Kronoskaf podają około 4 tysięcy wozów, z czego 818 wiozło zaopatrzenie artyleryjskie, a osłonę stanowiło osiem batalionów, 3 do 4 tysięcy rekrutów i ozdrowieńców zebranych w cztery dalsze bataliony oraz 1100 jeźdźców, według ADB razem 11 do 12 tysięcy ludzi. Carlyle za pruskim oficerem Tempelhofem podaje od 3 do 4 tysięcy wozów i może 7 tysięcy piechoty i jazdy, Archenholz 3 tysiące wozów i 9 tysięcy osłony. Eskorta szła w trzech grupach, w straży przedniej, środku i straży tylnej, z rzadkimi czatami pomiędzy, a na wąskich górskich drogach konwój ciągnął się na jakieś dwadzieścia mil, zbyt długo, by któraś część mogła szybko wesprzeć inną.6
Fryderyk na tym nie poprzestał. Wysłał generała porucznika Hansa Joachima von Zietena, swego weterana huzarów, z grenadierami, kirasjerami i huzarami, by wyszedł konwojowi naprzeciw i doprowadził go do obozu.7
Austriacy. Daun dowiedział się o konwoju od szpiegów i wysłał na drogę dwa silne oddziały: generała majora Ernsta Gideona von Loudona od zachodu i generała majora Josefa Siskovicsa od wschodu, z grenadierami, chorwacką piechotą graniczną, huzarami i dragonami. Ich liczebność jest niepewna: Carlyle przypisuje samemu Loudonowi około 10 tysięcy ludzi, podobnie jak zestawienie sił w Kronoskafie, a Archenholz pisał o 25 tysiącach doborowego wojska w lasach pod Domstadtl. Carlyle nazwał Loudona najlepszym zagończykiem swoich czasów.8
Przebieg bitwy
Droga z Opawy. Mosel wyruszył z Opawy 26 czerwca. Drogi, rozjeżdżone i rozmoczone deszczem, były fatalne, wozy grzęzły, a kolumna rozsypywała się w nieład; Mosel zatrzymał się na dzień, by zebrać maruderów, a mimo to część konwoju trzeba było zostawić.9
Gundersdorf, 28 czerwca. Pod Gundersdorfem (Guntramovice) Mosel zastał Loudona czekającego w wąwozach. Po ciężkiej walce Prusacy wdarli się do lasu i odpędzili Austriaków, ale długi konwój pozostał w nieładzie.10
Zgubny dzień zwłoki. Wieczorem Mosel dotarł do Neudörfl i połączył się z Zietenem. Następnego ranka nadjechała ledwie połowa wozów i Prusacy cały 29 czerwca spędzili na ich zbieraniu. Austriacy wykorzystali ten dzień, by ściągnąć oba oddziały na zalesione wzgórza nad następnym wąwozem, pod Domstadtl.11
Zasadzka, 30 czerwca. Straż przednia pod generałem Krockowem minęła Domstadtl, nie widząc wroga. Gdy pierwsze wozy wjechały w wąwóz, z lasu uderzyły austriackie działa, muszkiety i jazda, kładąc konie i wprawiając kolumnę w chaos. Piechota Krockowa odparła pierwszy atak na tyle długo, że przedarło się około 250 wozów, wśród nich wozy z pieniędzmi; zatrzymały się za przesmykiem, by czekać na resztę.12
Punkt zwrotny: tabor obronny
Za nimi kolumna stanęła. Zieten zebrał pozostałe wozy w tabor obronny, Wagenburg, rozstawił wokół niego ludzi i działa i atakował Austriaków na obu skrzydłach, zdobywając i tracąc kolejne wzgórza. Wtedy nadciągnęła reszta oddziałów Loudona. Atakowani z kilku stron przez przeciwnika, który mógł uderzać w sile tam, gdzie chciał, podczas gdy Prusacy byli rozproszeni w małych oddziałach strzegących wozów, obrońcy zaczęli ustępować. Wozy z prochem wylatywały w powietrze, woźnice przecinali uprzęże i uciekali konno, a tabor pękł.13
Odcięty od armii pod Ołomuńcem Zieten musiał się wycofać w stronę Opawy z tym, co zdołał ocalić, i konwój przepadł. Batalion młodych, ledwie wyszkolonych rekrutów walczył do końca w miejscu, w którym stał: z około 700 rekrutów według Carlyle'a albo 900 według Archenholza do niewoli trafiło tylko około 65, a większość pozostałych legła na polu.14
Następstwa
Austriacy zagarnęli większość wozów, a to, czego nie mogli zabrać, spalili albo wysadzili; większość osłony została rozproszona lub wzięta do niewoli. Z całego konwoju do pruskiego obozu dotarło tylko 250 wozów, które minęły Domstadtl.15
Bez amunicji nie było mowy o zdobyciu Ołomuńca. Wieść dotarła do Fryderyka 1 lipca i król zrezygnował z oblężenia. Zwołał generałów, zapewnił ich o swojej wierze w armię, a we wczesnych godzinach 2 lipca wojsko odmaszerowało, nie z powrotem na Śląsk, jak spodziewał się Daun, lecz do Czech; Keith wyprowadził przy tym działa oblężnicze i około 4 tysięcy wozów w odwrocie, który zebrał wiele pochwał. Archenholz uważał, że oblężenia w ogóle nie należało podejmować.16 › Bitwa pod Hochkirch 1758
Dla Loudona Domašov stał się początkiem szybkiej kariery. Muzeum w Nowym Jiczynie (Nový Jičín) odnotowuje jego awans jeszcze w lipcu; Archenholz wymienia zniszczenie konwoju wśród czynów, które do 1761 roku uczyniły go wielką podporą tronu Marii Teresy, obok Hochkirch jeszcze tego samego roku, Kunersdorfu w 1759 i rozbicia korpusu Fouquégo pod Kamienną Górą w 1760 roku. Trzy dekady później zdobył na Turkach Belgrad.17 › Bitwa pod Kamienną Górą 1760
Dziedzictwo i pamięć
Zwycięstwo Loudona miało w sobie ironię, którą zauważali współcześni. Przed wojną młody oficer z Inflant pojechał do Berlina, licząc na stopień w armii pruskiej, ale Fryderyk go nie przyjął; Loudon ruszył więc do Wiednia. Archenholz uważał, że gdyby nie Loudon w armii Marii Teresy, wojna nie musiałaby trwać siedmiu kampanii.18
W Czechach Loudon stał się postacią ludową. Okrzyk „Himmel, Laudon!”, niebiosa, Laudon tu jest, przetrwał jako przekleństwo, a popularna piosenka wciąż opowiada o generale Laudonie jadącym przez wieś. Czescy autorzy nazywają zasadzkę pod Domašovem wzorem niemal partyzanckiego sposobu prowadzenia wojny i pamiętają ją jako dzień, w którym ocalał Ołomuniec.19
Okolica dziś
Walka toczyła się wokół wsi Domašov nad Bystřicí, dawnego Domstadtl, przy drodze z Opawy do Ołomuńca. W samym Ołomuńcu w Kolumnę Trójcy Przenajświętszej na Górnym Rynku, poświęconą zaledwie kilka lat przed oblężeniem, trafiły pruskie kule armatnie, a kolumna do dziś zachowuje pamiątkę po nich. W Nowym Jiczynie, gdzie Loudon zmarł, poświęcone mu muzeum pokazuje bitwę na dioramie z pięciuset cynowych żołnierzyków.20 › 30 czerwca w historii
Przypisy
Numer w tekście odsyła do przypisu; przypis wskazuje prace, na których opiera się dany akapit, a ich pełne opisy są w części Źródła.
- Kronoskaf, Project Seven Years War, „1758-06-30: Combat of Domstadl”; Thomas Carlyle, History of Friedrich II of Prussia, book XVIII; Bernhard von Poten, Allgemeine Deutsche Biographie, „Mosel, Friedrich Wilhelm von der”. ↩
- Thomas Carlyle, History of Friedrich II of Prussia, book XVIII; Kronoskaf, Project Seven Years War, „1758-06-30: Combat of Domstadl”; J. W. von Archenholz, The History of the Seven Years War in Germany. ↩
- J. W. von Archenholz, The History of the Seven Years War in Germany; Thomas Carlyle, History of Friedrich II of Prussia, book XVIII; Kronoskaf, Project Seven Years War, „1758-06-30: Combat of Domstadl”. ↩
- J. W. von Archenholz, The History of the Seven Years War in Germany; Thomas Carlyle, History of Friedrich II of Prussia, book XVIII. ↩
- J. W. von Archenholz, The History of the Seven Years War in Germany; Thomas Carlyle, History of Friedrich II of Prussia, book XVIII; Kronoskaf, Project Seven Years War, „1758-06-30: Combat of Domstadl”. ↩
- Bernhard von Poten, Allgemeine Deutsche Biographie, „Mosel, Friedrich Wilhelm von der”; Kronoskaf, Project Seven Years War, „1758-06-30: Combat of Domstadl”; Thomas Carlyle, History of Friedrich II of Prussia, book XVIII; J. W. von Archenholz, The History of the Seven Years War in Germany. ↩
- Bernhard von Poten, Allgemeine Deutsche Biographie, „Zieten, Hans Joachim von”; Kronoskaf, Project Seven Years War, „1758-06-30: Combat of Domstadl”; Thomas Carlyle, History of Friedrich II of Prussia, book XVIII. ↩
- Thomas Carlyle, History of Friedrich II of Prussia, book XVIII; Bernhard von Poten, Allgemeine Deutsche Biographie, „Mosel, Friedrich Wilhelm von der”; Kronoskaf, Project Seven Years War, „1758-06-30: Combat of Domstadl”; J. W. von Archenholz, The History of the Seven Years War in Germany. ↩
- Thomas Carlyle, History of Friedrich II of Prussia, book XVIII; J. W. von Archenholz, The History of the Seven Years War in Germany; Kronoskaf, Project Seven Years War, „1758-06-30: Combat of Domstadl”. ↩
- Bernhard von Poten, Allgemeine Deutsche Biographie, „Mosel, Friedrich Wilhelm von der”; Thomas Carlyle, History of Friedrich II of Prussia, book XVIII; J. W. von Archenholz, The History of the Seven Years War in Germany; Kronoskaf, Project Seven Years War, „1758-06-30: Combat of Domstadl”. ↩
- Thomas Carlyle, History of Friedrich II of Prussia, book XVIII; Kronoskaf, Project Seven Years War, „1758-06-30: Combat of Domstadl”; J. W. von Archenholz, The History of the Seven Years War in Germany. ↩
- Thomas Carlyle, History of Friedrich II of Prussia, book XVIII; Kronoskaf, Project Seven Years War, „1758-06-30: Combat of Domstadl”; J. W. von Archenholz, The History of the Seven Years War in Germany; Bernhard von Poten, Allgemeine Deutsche Biographie, „Zieten, Hans Joachim von”. ↩
- Thomas Carlyle, History of Friedrich II of Prussia, book XVIII; Kronoskaf, Project Seven Years War, „1758-06-30: Combat of Domstadl”; J. W. von Archenholz, The History of the Seven Years War in Germany. ↩
- Thomas Carlyle, History of Friedrich II of Prussia, book XVIII; J. W. von Archenholz, The History of the Seven Years War in Germany; Kronoskaf, Project Seven Years War, „1758-06-30: Combat of Domstadl”; Bernhard von Poten, Allgemeine Deutsche Biographie, „Zieten, Hans Joachim von”. ↩
- Bernhard von Poten, Allgemeine Deutsche Biographie, „Mosel, Friedrich Wilhelm von der”; Kronoskaf, Project Seven Years War, „1758-06-30: Combat of Domstadl”; Thomas Carlyle, History of Friedrich II of Prussia, book XVIII. ↩
- Thomas Carlyle, History of Friedrich II of Prussia, book XVIII; J. W. von Archenholz, The History of the Seven Years War in Germany; Kronoskaf, Project Seven Years War, „1758-06-30: Combat of Domstadl”. ↩
- Tourist Information Center Nový Jičín, „Seven Years' War”; J. W. von Archenholz, The History of the Seven Years War in Germany; Seznam Zprávy, „Slyšeli o něm všichni a téměř nikdo o něm nic neví. Kdo byl generál Laudon”; Echo24, „Himllaudon, je tu Laudon. 300 let od narození polního maršálka”. ↩
- J. W. von Archenholz, The History of the Seven Years War in Germany; Seznam Zprávy, „Slyšeli o něm všichni a téměř nikdo o něm nic neví. Kdo byl generál Laudon”; Echo24, „Himllaudon, je tu Laudon. 300 let od narození polního maršálka”. ↩
- Echo24, „Himllaudon, je tu Laudon. 300 let od narození polního maršálka”; Seznam Zprávy, „Slyšeli o něm všichni a téměř nikdo o něm nic neví. Kdo byl generál Laudon”. ↩
- Kronoskaf, Project Seven Years War, „1758-06-30: Combat of Domstadl”; Echo24, „Himllaudon, je tu Laudon. 300 let od narození polního maršálka”; Olomouc tourist office, „Holy Trinity Column”; Tourist Information Center Nový Jičín, „Seven Years' War”. ↩
Źródła
- Kronoskaf, Project Seven Years War, „1758-06-30: Combat of Domstadl”
- Thomas Carlyle, History of Friedrich II of Prussia, called Frederick the Great, book XVIII, chapter XII, „Siege of Olmutz”, 1864, via Project Gutenberg, „History of Friedrich II of Prussia, Volume 18”
- Bernhard von Poten, „Mosel, Friedrich Wilhelm von der”, Allgemeine Deutsche Biographie 22 (1885), via Deutsche Biographie (po niemiecku)
- Johann Wilhelm von Archenholz, The History of the Seven Years War in Germany, translated by F. A. Catty, Frankfurt, 1843, book IV, via Internet Archive, „The history of the Seven Years War in Germany”
- Bernhard von Poten, „Zieten, Hans Joachim von”, Allgemeine Deutsche Biographie 45 (1900), via Deutsche Biographie (po niemiecku)
- Tourist Information Center Nový Jičín, „Seven Years' War”
- Seznam Zprávy (po czesku), „Slyšeli o něm všichni a téměř nikdo o něm nic neví. Kdo byl generál Laudon”
- Echo24 (po czesku), „Himllaudon, je tu Laudon. 300 let od narození polního maršálka”
- Statutory City of Olomouc, tourism department, „Holy Trinity Column”
.jpg){kind=link}