30 czerwca w historii wojskowości: bitwa pod Adwalton Moor, 1643

30 czerwca 1643 · 383 lata temu

Miasto nie do obrony

W czerwcu 1643 roku armia rojalistów hrabiego Newcastle maszerowała na Bradford, bazę armii parlamentu, którą dowodził Ferdinando, lord Fairfax. 22 czerwca zdobyła szturmem Howley House, położony według wydawcy tekstu Cavendish mniej więcej w połowie drogi między Wakefield a Leeds. Według żony i biografki Newcastle'a, Margaret Cavendish, wysłał on wcześniej 7 tysięcy ludzi i park artylerii jako eskortę królowej, choć wydawca jej tekstu, C. H. Firth, uznaje tę liczbę za z pewnością zawyżoną i ocenia całą armię królowej na prawdopodobnie 4500 lub 5000 ludzi; rojalistyczny pamiętnikarz sir Henry Slingsby opisuje radę wojenną, która postanowiła wysłać z królową tylko część armii, tak by Newcastle mógł zostać i stoczyć walkę z Fairfaxem.¹

Bradford nie miało porządnych umocnień, więc lord Fairfax postanowił wyjść z miasta i uderzyć na rojalistów, zanim go obiegną. Jego syn, sir Thomas Fairfax, zapisał we wspomnieniach, że mieli zapasów najwyżej na dziesięć lub dwanaście dni i postanowili z trzema tysiącami ludzi zaatakować całą armię Newcastle'a w jej kwaterach, trzy mile od miasta.²

Liczby są różne. Battlefields Trust przypisuje Newcastle'owi co najmniej 9 tysięcy ludzi, a Fairfaxowi 3500 lub 4000 żołnierzy regularnych z czterema działami polowymi oraz liczną grupę tak zwanych clubmen, uzbrojonych w prowizoryczną broń. Strona Uniwersytetu w Newcastle podaje około 10 tysięcy rojalistów wobec mniej więcej 4 tysięcy parlamentarzystów, a sir Thomas oceniał armię Newcastle'a na 10 lub 12 tysięcy. Zarówno Battlefields Trust, jak i Cavendish piszą, że Fairfax miał więcej muszkieterów niż Newcastle; Cavendish dodaje, że główną siłą Newcastle'a była jazda.³

Dwie armie na jednej drodze

Lord Fairfax wyznaczył wymarsz na czwartą rano, ale według sir Thomasa generał major Gifford, który miał go zorganizować, opóźnił go do siódmej lub ósmej, co budziło „niemałe podejrzenie zdrady” (przekład nasz). Newcastle szedł tą samą drogą w stronę Bradford, a Battlefields Trust nazywa Adwalton klasyczną bitwą spotkaniową, w której żadna z armii do ostatniej chwili nie wiedziała o marszu drugiej. Slingsby pisze tak samo: obie strony postanowiły stoczyć bitwę i żadna nie znała zamiaru drugiej. Według strony Uniwersytetu w Newcastle walka zaczęła się około dziewiątej rano.⁴

Oddziały wysunięte starły się na ogrodzonych polach pod wrzosowiskiem, a parlamentarzyści wyparli z nich rojalistów pod górę, do ich głównych sił na otwartym wrzosowisku. Sir Thomas dowodził prawym skrzydłem, a Gifford lewym; lord Fairfax, jak pisze jego syn, sprawował naczelne dowództwo, a strona Uniwersytetu w Newcastle umieszcza go w centrum. Sir Thomas przypisuje każdemu skrzydłu około tysiąca piechoty, a swojemu także pięć oddziałów jazdy.⁵

Muszkieterowie w żywopłotach

Muszkieterowie parlamentu, strzelający zza żywopłotów, mieli przewagę. „Dziesięć lub dwanaście oddziałów jazdy uderzyło na nas na prawym skrzydle; utrzymaliśmy ogrodzenia, rozstawiając muszkieterów w żywopłotach od strony wrzosowiska, co było dla nas, mających tak mało jazdy, dużą korzyścią” (przekład nasz), napisał sir Thomas. Cavendish pisze, że jazda rojalistów mogła się sformować tylko wśród starych szybów węglowych, a wielki rów i wysoki nasyp mogła przebyć tylko dwójkami, pod ogniem muszkietów.⁶

Według sir Thomasa jazda rojalistów dwukrotnie natarła na jego skrzydło, a prowadzący ją pułkownicy Howard i Herne zginęli. Piechota parlamentu zepchnęła rojalistów pod ich własne działa; Cavendish pisze, że niemal je otoczyła. Sir Thomas opowiada też o czterech swoich żołnierzach, którzy obdarli z ubrania leżącego na ziemi Herne'a, gdy wokół wciąż trwała walka; później kula armatnia spadła na ich oddział i zabiła dwóch z nich, co nazwał „niezwykłym przykładem Bożej sprawiedliwości” (przekład nasz).⁷

Natarcie pikinierów

Rojaliści byli bliscy odwrotu. Battlefields Trust pisze, że mieli się już wycofać, a sir Thomas, że wydano taki rozkaz i część oddziałów zeszła z pola. Według strony Uniwersytetu w Newcastle sam Newcastle przez chwilę sądził, że przegrał.⁸

„Gdy byli w tym chwiejnym położeniu, niejaki pułkownik Skirton poprosił swojego generała, by pozwolił mu raz uderzyć oddziałem pikinierów, z którym wdarł się między naszych” (przekład nasz), wspominał sir Thomas. Strona Uniwersytetu w Newcastle nazywa tego oficera pułkownikiem Kirtonem. Cavendish pisze, że pikinierzy, zwłaszcza z własnego pułku Newcastle'a, uderzyli na lewe skrzydło parlamentu tak zaciekle, że nieprzyjaciel „porzucił żywopłoty i rzucił się do ucieczki” (przekład nasz); strzał lub dwa z armat rojalistów zmieszały jazdę przeciwnika, a kawaleria rojalistów przedostała się przez żywopłot i ją rozbiła. „Tak oto w jednej chwili nastąpiła dziwna odmiana losu i pole zostało całkowicie wygrane przez mego pana” (przekład nasz), napisała.⁹

Odwody parlamentu nie weszły do walki. Sir Thomas pisał, że dowodzili nimi nieprzychylni sprawie oficerowie, przede wszystkim generał major Gifford, „który nie spełnił swej powinności, jak należało” (przekład nasz). Lewe skrzydło i centrum załamały się i cofnęły w stronę Bradford. Odcięty na prawym skrzydle sir Thomas wymknął się drogą prowadzącą do Halifaksu. Według strony Uniwersytetu w Newcastle bitwa trwała trzy godziny.¹⁰

Bilans strat

Według Battlefields Trust parlamentarzyści stracili trzy działa, 500 zabitych i 1400 wziętych do niewoli, a straty rojalistów były zapewne bardzo lekkie. Cavendish mówi o około 3 tysiącach jeńców i 700 zabitych jeźdźcach i piechurach. Sir Thomas wymienia kapitana Talbota i dwunastu żołnierzy poległych w ostatnim starciu na jego skrzydle i pisze, że spośród uciekających około sześćdziesięciu zginęło, a trzystu dostało się do niewoli.¹¹

Żona w drodze do Leeds

Sir Thomas zdołał wrócić do Bradford, a jego ojciec odjechał do Leeds. Tej samej nocy armia Newcastle'a stanęła pod miastem. Sir Thomas opisuje działa rojalistów ostrzeliwujące Bradford ze wzgórz, dwa odparte szturmy i zapas prochu, który stopniał do jednej beczki, więc załoga postanowiła przebić się przed świtem.¹²

Z jazdą jechała jego żona Anne. „Nie mogę tu pominąć mojej żony, która dzieliła z nami niebezpieczeństwo tego odwrotu, okazując równie mało strachu; nie z zapału czy upodobania do wojny, lecz z gotowości i cierpliwości w znoszeniu tego niechcianego położenia” (przekład nasz), napisał. Gdy zaczynało świtać, jak pisze sir Thomas, jazda rojalistów dopadła jego oddział, a Anne dostała się do niewoli razem z oficerem Willem Hillem, za którym jechała na koniu. Po kilku dniach Newcastle odesłał ją do męża własną karetą. Tym gestem, jak pisał sir Thomas, „zyskał więcej sławy, niż mógłby zyskać, przetrzymując damę w niewoli na takich warunkach” (przekład nasz).¹³

Został tylko Hull

Lord Fairfax ruszył do Hull, a syn dołączył do niego na miejscu. Sir Thomas pisze, że gubernator Hull groził, iż zamknie przed nimi bramy, dopóki mieszczanie nie ujęli gubernatora i nie zaoferowali Fairfaxom schronienia. Według korespondencji wydanej przez Roberta Bella parlament, odpowiadając na list lorda Fairfaxa z 5 lipca, mianował go gubernatorem Hull w miejsce sir Johna Hothama; list spikera Williama Lenthalla nosi datę 19 lipca 1643 roku.¹⁴

Rojaliści zajęli Bradford i poza Hull całe Yorkshire znalazło się w ich rękach. Cavendish dodaje, że parlamentarzyści porzucili swoje garnizony w Halifaksie, Leeds i Wakefield. Battlefields Trust, przypominając, że Cooke nazwał Adwalton „zapomnianą bitwą”, uznaje ją za drugie po Marston Moor najważniejsze starcie wojny domowej na północy Anglii.¹⁵