29 czerwca w historii wojskowości: bitwa pod Jiczynem, 1866

29 czerwca 1866 · 160 lat temu

Rozdroże w Czechach

Pod koniec czerwca 1866 roku dwie armie pruskie wkraczały do Czech osobnymi drogami: 1. Armia księcia Fryderyka Karola i 2. Armia pruskiego następcy tronu, nadciągająca ze Śląska, i musiały się tam połączyć. Naprzeciw 1. Armii stał austriacki I Korpus generała kawalerii hrabiego Eduarda Clam-Gallasa i saski korpus armijny, a całością sił sprzymierzonych dowodził saski następca tronu, królewicz Albert. Po utracie linii Izery Clam-Gallas cofnął się w stronę Jiczyna, by połączyć się z austriacką armią główną.¹

Według austriackiej historii oficjalnej Clam-Gallas i saski następca tronu, którzy nic nie wiedzieli o wynikach walk na innych odcinkach, wieczorem 28 czerwca wciąż sądzili, że armia główna nadejdzie w okolice Jiczyna 29 i 30 czerwca, i zamierzali utrzymać miasto jako oś jej rozwinięcia.²

Prusakom też się spieszyło. Według ich historii oficjalnej depesza z Berlina głosiła, że król oczekuje szybkiego marszu 1. Armii, który odciąży 2. Armię, będącą „wciąż chwilowo w niebezpiecznym położeniu” (przekład nasz z angielskiego przekładu). Rozkaz Fryderyka Karola, podpisany w Mnichovie Hradišti (Münchengrätz) o pierwszej w nocy 29 czerwca, zawierał zdanie: „Jiczyn musi być dziś bezwzględnie zajęty” (przekład nasz z angielskiego przekładu).³

Dwie walki za jednym grzbietem

5. Dywizja generała porucznika von Tümplinga wyruszyła z Rovenska według obu historii oficjalnych około wpół do drugiej po południu, według Hoziera o drugiej, a 3. Dywizja generała von Werdera, która miała dłuższy marsz, wyszła z Zehrowa w południe. Zalesione wzgórza Privysin rozdzielały drogi z Turnova i z Sobotki, tak że, jak pisze pruska historia oficjalna, „stoczono dwie całkowicie odosobnione walki, w których wzajemna pomoc była niemożliwa; co więcej, każda z dwóch dywizji pruskich sądziła, że tego dnia walczy sama” (przekład nasz z angielskiego przekładu).⁴

Dywizja Tümplinga zetknęła się z nieprzyjacielem wkrótce po trzeciej po południu; według relacji austriackiej jej czołowe oddziały pojawiły się około kwadrans przed czwartą. Austriackie baterie na wzgórzach koło Brady i na zachód od Diletz panowały nad podejściami, więc Tümpling postanowił uderzyć na prawe skrzydło Austriaków. Jego rozkaz wydany na miejscu zaczynał się od słów: „Wieża kościoła w Jiczynie będzie ogólnym punktem kierunkowym i ostatecznym miejscem zbiórki wszystkich oddziałów” (przekład nasz z angielskiego przekładu).⁵

Pruska piechota 8. i 48. pułku ruszyła na wieś Diletz (Dilec). Bataliony saskie wyparły z niej pierwszych pruskich tyralierów i ją obsadziły, ale Prusacy odbili wieś; według pruskiej historii o wpół do ósmej była już w ich rękach, po długiej i zaciekłej walce wręcz we wsi.⁶

Na drodze z Sobotki dywizja Werdera dostała się koło Lochowa pod ogień austriackiej brygady generała Ringelsheima, według relacji austriackiej o piątej, według pruskiej o wpół do szóstej. H. M. Hozier, którego książka wyrosła z jego listów do „The Timesa”, opisuje austriackich strzelców wyborowych ostrzeliwujących się zza pni jodeł; za każdym stało dwóch żołnierzy, którzy tylko ładowali broń, by wyrównać słabość austriackiego karabinu wobec pruskiego karabinu iglicowego.⁷

Rozkaz o wpół do ósmej

O wpół do ósmej wieczorem z kwatery głównej Benedeka przybył major hrabia Sternberg z nowymi rozkazami. Pruska historia oficjalna streszcza je tak: „unikać wszelkiego starcia z przeważającymi siłami nieprzyjaciela i połączyć się z armią główną przez Hořice i Miletín” (przekład nasz z angielskiego przekładu). Najpierw Sasi, a potem brygady austriackie zaczęły się wycofywać. Oscar Criste, autor biogramu Clam-Gallasa w „Allgemeine Deutsche Biographie” z 1903 roku, uważał, że do bitwy w ogóle by nie doszło, gdyby Clam-Gallas nie otrzymał zbyt późno rozkazu unikania walki z przeważającymi siłami.⁸

Następnie Tümpling poprowadził dwa zmęczone bataliony 12. pułku grenadierów na ostatnią austriacką pozycję pod Bradą i został ranny. Według Bernharda von Potena, autora biogramu w tym samym słowniku, Tümpling zsiadł z konia, by osobiście poprowadzić dwie kompanie 12. pułku grenadierów, gdy kula trafiła go w udo, i musiano go odwieźć do Görlitz. Dowództwo dywizji objął generał Kamiensky.⁹

Północ na rynku

Straż przednia Werdera dotarła późnym wieczorem do zachodniego skraju Jiczyna i zastała miasto puste, ale batalion saski, który nadszedł w tej samej chwili, wyparł ją z rynku. Według austriackiej historii oficjalnej sztab Clam-Gallasa sporządzał właśnie rozkazy odwrotu na następny ranek, gdy oficerowie przynieśli wiadomość, z początku uznaną za zupełnie nieprawdopodobną, że Prusacy są w mieście; sztab opuścił je dopiero wtedy, gdy ostrzeżono Clam-Gallasa, że dłuższy pobyt grozi mu niewolą.¹⁰

Sasi utrzymali miasto jeszcze po północy, potem odmaszerowali, a Prusacy je zajęli. Obie historie oficjalne zgodnie podają, że nocne wkroczenie Prusaków zakłóciło wysyłanie rozkazów i wiele austriackich oddziałów dostało je za późno albo wcale.¹¹

Prusacy także byli wyczerpani. „O tym, jak wielkie były trudy tego dnia, świadczy fakt, że dwóch pruskich oficerów padło martwych z samego wyczerpania w czasie walki”, zapisała ich historia oficjalna (przekład nasz z angielskiego przekładu).¹²

Cena

Pruska historia oficjalna podaje straty pruskie na 71 oficerów i 1482 żołnierzy, austriacka historia oficjalna na 71 oficerów i 1485 żołnierzy. Historia austriacka wylicza straty I Korpusu i przydzielonej mu dywizji lekkiej kawalerii na 184 oficerów i 4714 żołnierzy zabitych, rannych, zaginionych lub wziętych do niewoli, a straty saskie na 26 oficerów i 566 żołnierzy.¹³

Historia pruska podaje straty saskie na 27 oficerów i 566 żołnierzy, liczy 60 oficerów i 3296 żołnierzy wziętych do niewoli przez obie dywizje pruskie i szacuje łączne straty Austriaków i Sasów na około 7 tysięcy. Hozier, piszący rok później, oceniał samych jeńców na około 7 tysięcy, a austriackich zabitych i rannych na około 3 tysiące.¹⁴

Źródła różnią się też co do liczebności. Historia pruska liczy brygady austriackie, dywizję kawalerii i Sasów na 66 tysięcy ludzi w pełnym stanie, z czego w walce wzięło udział prawdopodobnie około 42 tysięcy, wobec dwóch dywizji pruskich liczących w pełnym stanie 26 tysięcy. Hozier, opisując walkę Tümplinga, podaje, że Prusacy mieli w polu 16 tysięcy ludzi wobec pierwszej linii sprzymierzonych szacowanej na 30 tysięcy.¹⁵

Odwrót ku Hradcowi Králové

Wczesnym rankiem 30 czerwca arcyksiążę Ernest, dowódca austriackiego III Korpusu w Miletínie, zatelegrafował do kwatery głównej armii, według austriackiej historii oficjalnej: „Oddziały 1. Korpusu już nadchodzą; korpus niezdolny do walki; park amunicyjny pusty; korpus bez wyżywienia” (przekład nasz). Po południu Benedek w swojej kwaterze w Dubencu wydał armii rozkaz wymarszu na następny dzień, a o wpół do szóstej zatelegrafował do generalnego adiutanta cesarza: „Klęska I i saskiego korpusu armijnego zmusza mnie do rozpoczęcia odwrotu w kierunku Hradca Králové. Kwatera główna jutro w jego pobliżu” (przekład nasz).¹⁶

Hozier także wiąże odwrót z Jiczynem: utrata miasta odsłoniła lewe skrzydło zamierzonej pozycji Benedeka i nie pozostało mu nic innego, jak się cofnąć. Cztery dni po Jiczynie, 3 lipca, armie starły się pod Sadową (Hradcem Králové); tę bitwę opisuje nasza strona o 3 lipca.¹⁷

Dla Cristego klęska Clam-Gallasa przesądziła o dalszym przebiegu kampanii. Według Cristego Clam-Gallas sam zażądał sądu wojennego, który go uniewinnił, a cesarz napisał, że wyrok zachował nieskalane imię dzielnego generała. Jesienią 1866 roku Clam-Gallas odszedł z czynnej służby, a w 1868 roku podał się do dymisji.¹⁸