Bitwa o Fort Carillon 1758: zwycięstwo Montcalma pod Ticonderogą

Latem 1758 roku jeziorem George płynęła największa armia, jaką dotąd widziała Ameryka Północna. Miała wyważyć drogę do Kanady. Na drugim końcu jeziora czekały na nią siły cztery razy mniejsze, niedokończony fort i ściana z pni ułożona w ciągu jednego dnia i jednej nocy. Wieczorem 8 lipca ściana wciąż stała, przedpole zasłały ciała brytyjskich i kolonialnych żołnierzy, a wielka armia uciekała do łodzi.²

Tło: brama do Kanady

W 1758 roku Wielka Brytania i Francja walczyły o Amerykę Północną już od czterech lat. William Pitt, który kierował teraz brytyjską wojną, zaplanował na to lato trzy uderzenia: Jeffery Amherst miał zdobyć twierdzę Louisbourg na wyspie Cape Breton, John Forbes Fort Duquesne nad rzeką Ohio, a James Abercromby ruszyć łańcuchem jezior z Nowego Jorku w stronę Montrealu.³

Kluczem do tej ostatniej drogi był Fort Carillon. Francuzi zaczęli go budować w 1755 roku w Ticonderodze, gdzie rzeka La Chute odprowadza wody jeziora George do jeziora Champlain. Nazwa pochodzi od irokeskiego słowa, które Makos tłumaczy jako "miejsce między wodami", a Britannica jako "między dwiema wodami". W 1758 roku fort wciąż był niedokończony. Rok wcześniej Montcalm wyruszył z niego po Fort William Henry na drugim końcu jeziora George, a utrata tego fortu i masakra po jego kapitulacji sprawiły, że następnym celem Brytyjczyków stał się Carillon.⁴

Nowa Francja weszła w to lato osłabiona. Nieurodzaje z lat 1757 i 1758 sprawiły, że kolonii brakowało żywności i zależała od dostaw z Francji, a zimą obcięto racje chleba i mięsa. Brytyjczycy zaś chcieli, by był to rok, w którym skończą z Kanadą.⁵

Armie i dowódcy

Brytyjską armią północną dowodził generał major James Abercromby, oficer z długim stażem, a teraz naczelny wódz w Ameryce Północnej. Historycy nie oceniają go łaskawie: według Makosa nie był szczególnie energicznym dowódcą, a Richard Middleton w Dictionary of Canadian Biography pisze, że jako podwładny lorda Loudouna był lojalny i niestrudzony, ale zupełnie pozbawiony polotu. Prawdziwą duszą armii był jego zastępca, brygadier George Augustus, wicehrabia Howe, którego Middleton nazywa duszą wyprawy.⁶

Liczebność podawana jest różnie. Eccles i Middleton mówią o około 6000 brytyjskich żołnierzy regularnych i 9000 żołnierzy prowincjonalnych z kolonii; EBSCO liczy 15 391 ludzi, Britannica od 15 000 do 16 000, a Makos ponad 12 000. Wśród regularnych byli szkoccy górale z 42 Pułku, Black Watch. Armia wiozła ze sobą działa oblężnicze, bo zakładano, że Fort Carillon trzeba będzie oblegać.⁷

Louis-Joseph, markiz de Montcalm, dowodził francuskimi wojskami regularnymi w Kanadzie. Większość jego ludzi stanowiła francuska piechota liniowa, a adiutant Louis-Antoine de Bougainville narzekał, że zbyt wielu z nich to marni rekruci. Z kilkoma kompaniami wojsk kolonialnych, milicją i garstką indiańskich sojuszników Montcalm miał początkowo około 3500 ludzi. Jego zastępca, kawaler de Lévis, był w drodze z posiłkami.⁸

Bitwa krok po kroku

Jezioro George i śmierć lorda Howe'a

5 lipca armia zaokrętowała się na południowym krańcu jeziora George. Makos pisze o ponad 800 łodziach, a American Battlefield Trust i Canadian Encyclopedia o około tysiącu. Flotylla przepłynęła jezioro, wojsko wylądowało na jego północnym krańcu i weszło w gęsty las w stronę fortu.⁹

6 lipca francuski oddział zwiadowczy, liczący od 350 do 400 ludzi pod kapitanem Trépezekiem, odcięty w czasie odwrotu, wpadł w lesie na czoło brytyjskiej kolumny. W potyczce zginął lord Howe. Brytyjczycy wygrali starcie, ale stracili człowieka, który trzymał armię w garści. Marsz stanął na mniej więcej dobę, a Eccles uważał, że właśnie ta zwłoka pozwoliła Montcalmowi dokończyć umocnienia.¹⁰

Mur Montcalma

Montcalm długo nie wiedział, gdzie, a nawet czy w ogóle stawać do walki. Uważał, że niedokończony fort nie wytrzyma szturmu, nie mówiąc o oblężeniu. Za radą oficerów postanowił bronić się na wzniesieniu mniej więcej trzy czwarte mili na zachód od fortu. 7 lipca cała jego armia wzięła się tam do pracy. Żołnierze ścięli setki drzew i ułożyli z pni szaniec wysoki na sześć do ośmiu stóp, biegnący łukiem po grzbiecie, a przed nim zasiekę: powalone drzewa z zaostrzonymi gałęziami skierowanymi ku nieprzyjacielowi, uzupełnione chrustem i gruzem.¹¹

Wieczorem przybył Lévis z około 400 ludźmi i obrońców było już nieco ponad 3600. Mniejszy szaniec z bali zamykał otwarty teren u stóp wzniesienia w stronę jeziora Champlain; obsadzili go Kanadyjczycy i żołnierze kolonialni.¹²

Abercromby oparł się na rozpoznaniu młodego oficera inżynierii, który zameldował, że pozycję da się wziąć samą piechotą, a do tego dowiedział się, że Francuzi czekają na tysiące ludzi posiłków. Postanowił atakować od razu, bez czekania na artylerię i bez oblężenia. W. J. Eccles wskazał później, co przeoczył: otwarty teren obok francuskiej linii, broniony tylko przez około 400 Kanadyjczyków, którym część armii mogła obejść Montcalma i odciąć go od fortu.¹³

Szturm

Źródła różnią się co do godziny. Eccles i American Battlefield Trust podają, że pierwszy szturm ruszył wkrótce po południu, Canadian Encyclopedia, że około 12.30, a EBSCO umieszcza główne ataki między 13.00 a 19.00. Regularne pułki szły w czterech kolumnach, a między nimi kolonialni strzelcy. Abercromby chciał jednego uderzenia na całej linii, ale pułki ruszały w różnych miejscach i w różnym czasie, a zasieka rozbijała każdy szyk.¹⁴

Przedzierający się przez gałęzie czerwone kurtki padały, zanim doszły do szańca. Jeden ze świadków pisał, że kosiło ich "jak trawę", a ocalały, który przeleżał bitwę za pniem, wspominał, że człowiek nie mógł się wyprostować, by nie dostać kuli, tak jak nie da się stanąć w deszczu i nie zmoknąć. Formowali się na nowo i szli znów, według EBSCO sześć razy. Próbę spłynięcia łodziami rzeką La Chute na tyły francuskiej linii odparły działa fortu.¹⁵

Górale i odwrót

Pod koniec dnia najbardziej zaciekły atak przypuścili szkoccy górale. Część z nich wdarła się na szaniec i walczyła wręcz, zanim francuskie odwody ich odrzuciły. Według muzeum pułku 42 Pułk stracił ponad połowę ludzi.¹⁶

Około siódmej wieczorem atakujący nie mieli już sił i Abercromby kazał się wycofać. Plotki o francuskim kontrataku zamieniły odwrót w panikę. Żołnierze porzucali broń i ekwipunek, a wieczorem 9 lipca armia była z powrotem na południowym krańcu jeziora George, tam, gdzie zaczęła kampanię. Uciekła przed przeciwnikiem, który nie był w stanie jej ścigać.¹⁷

Punkt zwrotny: działa, które zostały na brzegu

Carillon przegrano, zanim padła pierwsza salwa. Francuska pozycja była polowym umocnieniem z bali, które artyleria mogła rozbić, a Abercromby miał przecież działa. Eccles pisał, że rozniosłyby szaniec Montcalma w drzazgi; Middleton nazywa pośpieszny szturm i późniejszy odwrót dwoma poważnymi błędami, bo nawet po bitwie Brytyjczycy mieli przewagę liczebną i mogli jeszcze ściągnąć artylerię. Abercromby nie zrobił ani jednego, ani drugiego. Armię, która straciła najpierw Howe'a, a potem bitwę, prowadził do domu dowódca złamany stratami.¹⁸

Straty były nierówne. EBSCO podaje po stronie brytyjskiej 550 zabitych, 1355 rannych i 27 zaginionych; Eccles i Middleton liczą 1944 poszkodowanych, w tym 1610 żołnierzy regularnych. Francuzi stracili według EBSCO i Ecclesa około 370 do 380 zabitych i rannych. Isaac Makos z American Battlefield Trust nazywa to starcie najkrwawszą bitwą wojny z Francuzami i Indianami.¹⁹

Następstwa

Londyn obarczył winą Abercromby'ego. We wrześniu został odwołany, jego miejsce zajął Amherst i nigdy więcej nie dowodził w polu. Montcalm awansował na generała porucznika. Zwycięstwo zatrzymało brytyjski marsz na Montreal na rok, ale nie ocaliło Nowej Francji. Louisbourg padł jeszcze tego lata, w listopadzie Forbes zajął Fort Duquesne, a w sierpniu kwatermistrz Abercromby'ego, John Bradstreet, przeprawił się z oddziałem złożonym głównie z kolonistów przez jezioro Ontario i zniszczył Fort Frontenac oraz francuską flotyllę na jeziorze.²⁰ › Bitwa pod Plassey, 1757

W 1759 roku Amherst znów ruszył jeziorami. Francuzi wysadzili Carillon i cofnęli się do Kanady, a Brytyjczycy odbudowali fort jako Ticonderogę. Wojnę w Ameryce Północnej rozstrzygnęły wrześniowe walki pod Quebekiem.²¹

Dziedzictwo i pamięć

W czasie rewolucji amerykańskiej fort jeszcze dwa razy zmieniał właściciela. W maju 1775 roku Green Mountain Boys Ethana Allena i Benedict Arnold zaskoczyli jego nieliczną brytyjską załogę, a w lipcu 1777 roku generał John Burgoyne odbił go, by porzucić go po kapitulacji pod Saratogą. Makos zauważa, że obrona Montcalma przekonała wielu oficerów o niezdobytości tego miejsca, a ta sława nigdy więcej się nie potwierdziła.²² › Bitwa pod Saratogą, 1777

We francuskiej Kanadzie Carillon stał się symbolem oporu. Pamięć o bitwie przygasła po podboju i wróciła w XIX wieku: w 1858 roku, na stulecie bitwy, Octave Crémazie opublikował poemat Le Drapeau de Carillon, który przyniósł mu miano "poety narodowego" Quebecu. Chorągiew, która podobno powiewała w bitwie, czyli sztandar z Carillon, Canadian Encyclopedia i Britannica wymieniają wśród inspiracji niebiesko-białej flagi Quebecu, przyjętej w 1948 roku.²³

Pole bitwy dzisiaj

Fort i teren francuskich linii zachowały się w Fort Ticonderoga na północy stanu Nowy Jork. Po latach ruiny rodzina Pellów zaczęła na początku XX wieku odbudowywać fort i otworzyła w nim muzeum, czynne do dziś; Britannica datuje początek prac na 1908 rok, a American Battlefield Trust na 1909.²⁴ › Jumonville Glen, 1754