Bitwa pod Dettingen 1743: ostatnia bitwa z brytyjskim królem na czele

Pod Dettingen sprzymierzeni powinni byli przegrać. Własny król wprowadził ich w pułapkę między rzeką a pasmem zalesionych wzgórz, z odciętym zaopatrzeniem i liczniejszą armią francuską czekającą na nich. Uratowały ich niecierpliwość jednego francuskiego generała, opanowanie brytyjskiej piechoty i upór kilku pułków jazdy. National Army Museum podsumowuje: sprzymierzeni stracili szansę na zadanie Francuzom cięższej klęski, ale sami mieli dużo szczęścia, że uszli cało.²

Tło: wojna o spadek

Gdy w październiku 1740 roku zmarł cesarz Karol VI, zostawił swoje habsburskie ziemie córce Marii Teresie, jak przewidywała sankcja pragmatyczna z 1713 roku. Kilka mocarstw zakwestionowało jej prawa, a Francja poparła jej rywali; wybuchła wojna o sukcesję austriacką. Jerzy II, król Wielkiej Brytanii i elektor Hanoweru, stanął po stronie Marii Teresy, by chronić Niderlandy Austriackie przed Francją, a także, jak zauważa BritishBattles.com, by strzec Hanoweru.³

W 1742 roku brytyjska armia przeprawiła się na kontynent i połączyła z wojskami hanowerskimi i austriackimi w armię zwaną pragmatyczną, od sankcji, której miała bronić. Dowodził nią weteran, feldmarszałek hrabia Stair, który chciał uderzyć na Francję z Niderlandów. Król odrzucił ten plan i kazał armii iść na wschód, w głąb Niemiec. W kraju, jak zauważa National Army Museum, krytycy zarzucali królowi i ministrom, że poświęcają interesy Brytanii dla Hanoweru, a BritishBattles.com wtóruje, że armia była tam w tym samym stopniu dla ochrony Hanoweru co Flandrii.⁴

Armie i dowódcy

Armia pomaszerowała w górę Menu i rozbiła obóz pod Aschaffenburgiem, gdzie brakowało paszy dla koni i żywności dla ludzi. Po drugiej stronie rzeki posuwała się liczniejsza armia francuska marszałka księcia de Noailles. Mostami na Menie pod Seligenstadt, w dole rzeki, Francuzi odcięli sprzymierzonych od zaopatrzenia w Hanau. Gdy 19 czerwca do armii przybył Jerzy II, zastał ją w pułapce i bliską głodu, z żołnierzami biorącymi się do grabieży. Muzeum Queen's Royal Hussars, spadkobierców jednego z walczących tam pułków, ocenia króla jako nieustraszonego w boju, ale niezdecydowanego w radzie: zarządzenie odwrotu zajęło mu tydzień.⁵

Liczebność armii jest niepewna. Queen's Royal Surrey Regiment podaje 40 tysięcy sprzymierzonych wobec 70 tysięcy Francuzów, BritishBattles.com 50 tysięcy wobec 70 tysięcy, a National Army Museum szacuje francuskie obozy na około 60 tysięcy. J. W. Fortescue pisał w 1899 roku w historii armii brytyjskiej, że po żadnej stronie w walce nie wzięła udziału nawet połowa sił. Obok króla sprzymierzonymi dowodzili Stair, książę Ahremberg i marszałek Neipperg na czele Austriaków oraz generał Ilton na czele Hanowerczyków; francuskie siły, które przeszły rzekę, prowadził książę de Gramont.⁶

Przebieg bitwy

Pułapka. O pierwszej w nocy 27 czerwca Noailles dowiedział się, że sprzymierzeni ruszyli. Posłał przez swoje mosty pod Seligenstadt około 28 tysięcy ludzi, by zajęli Dettingen i bagnisty jar przed wsią, a inne siły skierował przez rzekę powyżej Aschaffenburga, by zamknęły pułapkę od tyłu. Z Menem po jednej stronie i zalesionymi wzgórzami Spessart po drugiej sprzymierzeni znaleźli się, jak to ujął Fortescue, w pułapce na myszy marszałka Noailles.⁷

Formowanie szyku pod ogniem. Kolumna sprzymierzonych, obciążona taborami, musiała rozwinąć się w szyk bojowy na wąskiej równinie, która według relacji oficera dragonów, przytaczanej przez muzeum Queen's Royal Hussars, i według obliczeń Fortescue mieściła w pierwszej linii najwyżej dwadzieścia dwa lub dwadzieścia trzy bataliony. Francuskie baterie na drugim brzegu Menu przez cały czas ostrzeliwały lewe skrzydło. BritishBattles.com szacuje, że rozwinięcie szyku trwało od dziewiątej rano do południa.⁸

Błąd Gramonta. Plan Noaillesa zakładał, że Gramont zostanie za jarem i pozwoli sprzymierzonym atakować przez niego. Tymczasem około południa Gramont przeprowadził swoje wojska przez jar, tak że bagno znalazło się za nimi. National Army Museum nazywa to posunięcie zwrotem, który zmienił całą bitwę: bagno, które miało zatrzymać sprzymierzonych, stało się pułapką dla Francuzów.⁹

Bój jazdy na lewym skrzydle. Elitarna francuska jazda gwardyjska, Maison du Roi, uderzyła na lewe skrzydło sprzymierzonych nad rzeką. Dragoni Blanda, King's Own Dragoons, dwa szwadrony, które przez wiele godzin stały pod ogniem francuskich dział, starli się z dziewięcioma szwadronami przeciwnika. Pułk stracił 42 zabitych i 106 rannych, a Fortescue liczył jego straty na ponad dwa razy większe niż w jakimkolwiek innym pułku. Szeregowiec Thomas Brown przebił się z powrotem przez francuskie szeregi z utraconym sztandarem pułku, a król pasował go na rycerza na polu bitwy.¹⁰

Punkt zwrotny

Rozstrzygnięcie przyszło w centrum. Koń Jerzego II, spłoszony palbą, poniósł go na tyły; król wrócił pieszo i prowadził piechotę z prawego skrzydła linii. Gwardia francuska ruszyła na brytyjską piechotę i została przyjęta ogniem plutonowym, toczącą się kolejno salwą wzdłuż całego frontu batalionu. Po trzech salwach się załamała. Fortescue uważał, że najbardziej uderzające w tym dniu były zabójcza celność brytyjskiego ognia i słaba postawa francuskiej piechoty, którą sam Noailles ganił surowiej niż ktokolwiek inny.¹¹

Gdy francuska piechota ustępowała, sprzymierzeni zepchnęli ją przez bagno i zajęli Dettingen. Cała armia francuska rzuciła się ku mostom i brodom na Menie. Jeden z mostów pontonowych się załamał i wielu francuskich żołnierzy utonęło; szczególną winą obarczono Gwardię francuską, którą we Francji przezwano kaczkami z Menu. Syn króla, książę Cumberland, został ranny w nogę, a rana dokuczała mu do końca życia.¹²

Następstwa

Stair błagał króla o pościg, ale Jerzy II, jak pisał Fortescue, był zbyt wdzięczny losowi za ucieczkę z pułapki Noaillesa, by wykorzystać swoje szczęście. Sprzymierzeni wznowili marsz do swoich magazynów w Hanau. BritishBattles.com podaje straty brytyjskie na 265 zabitych i 558 rannych, a wraz ze stratami hanowerskimi i austriackimi łączne straty sprzymierzonych na około 2350; Fortescue szacował straty francuskie na niewiele mniej niż 5000 zabitych, rannych i wziętych do niewoli, mniej więcej dwa razy tyle co sprzymierzeni, a BritishBattles.com podaje 8000, ale uznaje tę liczbę za niepewną.¹³

Strategicznie niewiele się zmieniło. National Army Museum zauważa, że bitwa miała niewielki wpływ na szerszą wojnę, której ciężar wkrótce przeniósł się do Flandrii, a Fortescue, że praktycznie zamknęła kampanię dla Brytyjczyków, choć powstrzymała francuskie posiłki przed dotarciem nad Dunaj. Wojna trwała jeszcze pięć lat, toczona głównie w Niderlandach.¹⁴› Bitwa pod Rocoux, 1746

Dziedzictwo i pamięć

Dettingen pamięta się przede wszystkim z powodu króla. Od tamtej pory żaden panujący brytyjski monarcha nie prowadził żołnierzy do bitwy. W Brytanii zwycięstwo świętowano w kościołach i miejscach publicznych, a Händel otrzymał zamówienie na Dettingen Te Deum na oficjalne dziękczynienie. Fortescue, mniej zachwycony, wspominał niekończące się strofy fatalnych wierszy pisanych na cześć króla.¹⁵

Bitwa pozostawiła też ślad w pułkach. Gdy Jerzy II zobaczył nacierający pułk z płowymi wyłogami, miał zawołać do niego jak do Buffs; gdy mu powiedziano, że to 31. Pułk Piechoty, odparł: brawo, młodzi Buffs, i przydomek Young Buffs przylgnął do pułku. Po bitwie król wskrzesił dawny zwyczaj pasowania rycerzy chorągwianych na polu bitwy: Fortescue zauważa, że pierwszym z nich był Stair, a ostatnim dragon Thomas Brown.¹⁶