Bitwa pod Hochkirch 1758: Fryderyk Wielki zaskoczony o świcie

Jesienią 1758 roku Fryderyk Wielki wrócił do Saksonii po krwawej bitwie z Rosjanami pod Sarbinowem (Zorndorf). Na Śląsku wojska austriackie Harscha blokowały Nysę. W Saksonii austriacki wódz, feldmarszałek Leopold Joseph von Daun, nie dawał się, jak pisze Carlyle, sprowokować do bitwy.²

Obóz za blisko wroga

10 października, według Carlyle’a, Fryderyk, idący na odsiecz Nysie, rozbił obóz na wzgórzach wokół wsi Hochkirch na wschód od Budziszyna, niecałą milę od znacznie liczniejszej armii Dauna; jego adiutant Marwitz odmówił wytyczenia takiego obozu i trafił do aresztu. Archenholz w 1793 roku pisze, że obóz był nie do utrzymania, skoro sąsiednie wzgórza zajęli Austriacy, ale Fryderyk, znając przesadną ostrożność Dauna, postanowił zostać. Zamierzał obejść skrzydło Austriaków w stronę Śląska, ale musiał czekać na konwój z zaopatrzeniem z Drezna. EBSCO datuje rozbicie obozu na 13 października.³

Hochkirch leżało na wzgórzu, z dużym kościołem i cmentarzem. Feldmarszałek James Keith, szkocki jakobita na emigracji w służbie pruskiej, trzymał tam prawe skrzydło, z wielką baterią dział na południowy wschód od wsi. Osobny korpus Retzowa stał pod Weissenbergiem.⁴

Nocny marsz

Archenholz przypisuje plan Loudonowi; Carlyle pisze, że za atakiem na pruski obóz byli Loudon i Lacy, a w końcu sam Daun. Po zapadnięciu nocy 13 października Daun poprowadził około 30 000 doborowych żołnierzy w ciszy przez lasy, drogami potajemnie wyrąbanymi wcześniej, tak by około czwartej rano stali na skrzydle Hochkirch, a inne kolumny miały uderzyć na pruski front i tyły. Aby zagłuszyć odgłosy marszu, pisze Archenholz, tłumy robotników przez całą noc ścinały drzewa, śpiewając i nawołując się. Pruscy huzarzy meldowali o ruchach wroga, ale Fryderyk w nie powątpiewał i spodziewał się wszystkiego, tylko nie generalnego ataku.⁵

Piąta rano

O piątej rano wybił dzwon kościelny i Austriacy ruszyli do ataku. Było jeszcze ciemno, a nad obozem leżała gęsta mgła; EBSCO opisuje, jak w nocy okrążyli Prusaków i uderzyli o świcie. Rozbili placówki, zdobyli wielką baterię, a Hochkirch stanęło w ogniu. Około 6 lub 6.30, jak szacuje Carlyle, Keith na czele batalionu piechoty odbił baterię, ale przeważające siły go odparły, a Keith dostał kulę w serce, gdy jego ludzie się cofali. Książę Franciszek Brunszwicki zginął od kuli armatniej, a książę Maurycy Anhalt-Dessau został ciężko ranny i później wzięty do niewoli.⁶

W kościele i na cmentarzu, jak relacjonuje Carlyle, batalion Margraf Karl majora Langego bronił się, dopóki prawie nie skończyły mu się naboje, po czym przebił się na bagnety; Lange został śmiertelnie ranny. Archenholz ocenia obrońców wsi na 600 Prusaków, z których przebiła się tylko niewielka część.⁷

Ucieczka

Pruska jazda generała Hansa Joachima von Zietena szarżowała na Austriaków przy płonącej wsi, a Fryderyk wysłał Möllendorfa, by zajął wzgórza Drehsa, podczas gdy Zieten utrzymał wzgórza Kumschütz i Canitz, pisze Carlyle; Archenholz przypisuje osłonę odwrotu generałowi Saldernowi z kilkoma batalionami weteranów. Gdy około dziesiątej nadciągnął z Weissenbergu korpus Retzowa, Fryderyk nakazał odwrót na północny zachód, w stronę Budziszyna, a armia odeszła w porządku, a Austriacy jej nie przeszkadzali. Archenholz nazywa to pięciogodzinną walką.⁸

Straty

Liczby różnią się w zależności od źródła. EBSCO mówi o 10 000 strat pruskich i 100 utraconych działach. Archenholz podaje 9000 Prusaków, 101 dział i 30 chorągwi utraconych wobec 8000 Austriaków. Carlyle liczy ponad 8000 Prusaków i 101 dział, a według relacji samych Austriaków 325 oficerów i 5614 żołnierzy po ich stronie zabitych i rannych, nie licząc 1000 wziętych do niewoli. Sporna jest też liczebność armii: EBSCO podaje 78 000 Austriaków przeciw 30 000 Prusaków, Undiscovered Scotland w biografii Keitha 80 000 przeciw 31 000, a Carlyle ocenia całą armię Dauna na 90 000, z czego około 30 000 w głównym natarciu.⁹

Keith i Peterhead

Keith urodził się w 1696 roku na zamku Inverugie koło Peterhead, po powstaniach jakobickich poszedł na emigrację, służył Hiszpanii i Rosji, a w 1747 roku został feldmarszałkiem pruskim. Pochowano go w Berlinie. W rodzinnym mieście stoi jego pomnik, kopia berlińskiego i dar króla Prus Wilhelma I: cokół nosi datę 23 sierpnia 1868 roku, a Uniwersytet w Aberdeen odnotowuje, że odsłonił go hrabia Kintore 16 sierpnia 1869 roku.¹⁰

Dlaczego Hochkirch nie rozstrzygnęło wojny

Daun nie wykorzystał zwycięstwa. Archenholz pisze, że armia austriacka była w zbyt wielkim nieładzie, by przeszkodzić w odwrocie, i że Daun już pod Kolinem pokazał, iż uciekającemu wrogowi należy budować złoty most. EBSCO podsumowuje, że Fryderyk utrzymał Śląsk i Saksonię, a bitwa zamknęła kampanię 1758 roku i dała mu czas na odbudowę sił. Pozostałe bitwy tego dnia, Hastings 1066 oraz Jenę i Auerstedt 1806, opisuje strona 14 października w historii.¹¹ › Bitwa pod Domašovem, 1758