22 kwietnia w historii wojskowości: pierwszy atak gazowy pod Ypres, 1915

Wczesnym wieczorem 22 kwietnia 1915 roku, około godziny 17 według brytyjskiej historii oficjalnej i Canadian War Museum, niemieckie oddziały na północnym skraju łuku Ypres w Belgii wypuściły chlor na linię francuską. Chmury, zielonkawożółte według historii oficjalnej i zielonkawe według Juno Beach Centre, popłynęły z lekkim wiatrem na dwie dywizje francuskie, 45 (algierską) i 87 Terytorialną. Veterans Affairs Canada szacuje ilość wypuszczonego chloru na 160 ton, Juno Beach Centre na 171 ton. Veterans Affairs Canada nazywa to pierwszym atakiem gazem bojowym w tej wojnie, a brytyjska historia oficjalna opatruje swój opis nagłówkiem „First gas attack” (pierwszy atak gazowy).¹

Niemal wszyscy żołnierze algierscy i terytorialni załamali się i uciekli. Canadian War Museum pisze o wyrwie szerokiej na kilka kilometrów w linii alianckiej; Veterans Affairs Canada podaje 6,5 kilometra, a Juno Beach Centre pięć. Niemcy, przygotowani tylko do ograniczonego natarcia, posunęli się o około trzy kilometry i okopali się.²

1 Dywizja Kanadyjska, która trzymała linię na prawo od Algierczyków, zwróciła się, by osłonić odsłonięte skrzydło. Około północy 10 i 16 batalion kanadyjski przeprowadziły kontratak na Kitchener's Wood na zachód od St. Julien, płacąc za to ciężkimi stratami. 24 kwietnia Niemcy ponownie wypuścili gaz, tym razem wprost na linię kanadyjską. Veterans Affairs Canada podaje 6035 kanadyjskich strat w ciągu 48 godzin, co trzeciego żołnierza, w tym ponad 2000 zabitych; Canadian War Museum mówi o około 6000 w ciągu czterech dni walk, a Juno Beach Centre o ponad 6000 zabitych, rannych i wziętych do niewoli. Wcześniejsze walki wokół miasta opisuje nasz artykuł o pierwszej bitwie pod Ypres, 1914.³

Austria uderza pierwsza

Austriacy arcyksięcia Karola przekroczyli Inn i wkroczyli do Królestwa Bawarii, sojusznika Napoleona, według Fondation Napoléon i oficjalnej historii austriackiego Archiwum Wojennego 10 kwietnia 1809 roku, a według pierwszego biuletynu armii 9 kwietnia. Według J. Hollanda Rose’a Austria uderzyła zbyt wcześnie, by w pełni skorzystać z niedawnych reform swojej armii.⁴

Francuzi zostali zaskoczeni w rozproszeniu. Rose pisze, że Napoleon, który pospieszył z Paryża, zastał swoje siły rozciągnięte na sześćdziesięciu milach, od Ratyzbony po pozycje na południe od Augsburga, i że niebezpieczeństwo zażegnała austriacka powolność. Napoleon dotarł na front 17 kwietnia; według pierwszego biuletynu armii przybył tego dnia o drugiej nad ranem do Donauwörth. Sloane datuje jego przybycie do tego miasta na 16 kwietnia.⁵

Od 19 do 23 kwietnia Francuzi zwyciężali przez pięć kolejnych dni; jak pisze historyk William Milligan Sloane, francuska historiografia nazywa te walki bitwą pięciodniową. 19 kwietnia Davout odparł Austriaków pod Teugen-Hausen, 20 kwietnia Napoleon pokonał ich pod Abensbergiem, a 21 kwietnia Francuzi zajęli Landshut, gdzie Napoleon rozbił austriackie lewe skrzydło generała Hillera. Według Fondation Napoléon Karol cofał się w tym czasie na wschód, ku Eckmühl.⁶

Davout trzyma, Napoleon maszeruje

W ujęciu R. P. Dunna-Pattisona, autora książki o marszałkach Napoleona, cesarz powierzył Davoutowi zadanie powstrzymania głównych sił austriackich, a sam rozprawiał się z resztą; Davout utrzymał się, dopóki cesarz nie nadszedł z posiłkami. Fondation Napoléon datuje bitwę pod Eckmühl na 21 i 22 kwietnia.⁷

Według Sloane'a Napoleon zostawił marszałka Bessièresa do pościgu za Hillerem, o trzeciej nad ranem 22 kwietnia zawrócił spod Landshut i po osiemnastomilowym marszu o pierwszej po południu stanął przed austriackimi placówkami pod Eckmühl. Karol, wzmocniony posiłkami, rozpoczął własne natarcie w południe. Sloane pisze, że Napoleon kazał generałowi Vandamme'owi zająć Eckmühl, a marszałka Jeana Lannes'a wysłał za rzekę Laber, by obszedł Austriaków, podczas gdy Davout rzucił swój korpus na ich kolumny; Austriacy ustępowali powoli, walcząc, aż do siódmej wieczorem.⁸

Mapa, kula armatnia i wiejska ulica

Marcelin de Marbot, jeden z adiutantów Lannes'a, opisał ten dzień w pamiętnikach. Według niego, gdy Lannes objaśniał rozkazy nad mapą, którą trzymali on sam, marszałek i generał Cervoni, przebiła ją kula armatnia i zabiła Cervoniego na ramieniu marszałka; Cervoni, przyjaciel Lannes'a, przybył z Korsyki zaledwie poprzedniego dnia.⁹

Następnie Marbot poprowadził kirasjerów generała Saint-Sulpice'a gościńcem, który tworzył główną ulicę Eckmühl. Domy zajmował pułk Chorwatów; jak pisze, zamiast strzelać z okien, zeszli na ulicę i zostali wycięci, choć jeden batalion stawiał zacięty opór. Pchnięcie bagnetem zabiło konia Marbota, który przygniótł mu nogę; cała dywizja przegalopowała nad nim, nie raniąc go, a dwaj chorwaccy grenadierzy go uwolnili.¹⁰

Gdy Austriacy cofali się na otwartą równinę przed Ratyzboną, Karol, jak wspomina Marbot, rzucił naprzód kawalerię, by osłonić odwrót piechoty, dział i taborów, a Napoleon posłał lekką jazdę wspartą silnymi dywizjami Saint-Sulpice'a i Nansouty'ego. O starciu, które nastąpiło, Marbot napisał (przekład nasz): „Ta walka, zarazem straszna i majestatyczna, była oświetlona jedynie słabym zmierzchem i blaskiem wschodzącego księżyca”. Przewagę Francuzów przypisywał pancerzom: austriaccy kirasjerzy byli osłonięci tylko z przodu, francuscy z przodu i z tyłu.¹¹

Rachunek strat

Dane o stratach znacznie różnią się w relacjach, dlatego każdą liczbę podajemy wraz ze źródłem. Fondation Napoléon szacuje straty Karola pod Eckmühl na ponad 11 tysięcy ludzi. Marbot pisał, że Austriacy przyznali, że stracili 5 tysięcy zabitych, 15 tysięcy jeńców, 12 sztandarów i 16 dział oraz że zabili 1500 Francuzów. Sloane, podsumowując pięć dni walk, pisze (przekład nasz), że Austria „straciła pięćdziesiąt tysięcy ludzi”.¹²

Strona gminy targowej Schierling w serwisie museum.de nazywa starcie z 22 kwietnia 1809 roku bitwą pod Eggmühl, zgodnie z dzisiejszą pisownią nazwy wsi, i podaje, że jej polegli spoczęli w masowych grobach. W 1909 roku, sto lat po bitwie, mieszkańcy Eggmühl wznieśli im pomnik: bawarskiego lwa z brązu na wysokim cokole z wapienia muszlowego, ustawionego na symbolicznym kurhanie.¹³

Tej nocy nie było pościgu. Marbot pisał, że Lannes namawiał Napoleona, by przyparł pobitą armię do Dunaju i wkroczył razem z nią do Ratyzbony, lecz pozostali marszałkowie wskazywali na wyczerpanie piechoty, trzy ligi drogi, które jeszcze dzieliły ich od miasta, i ryzyko walki w nocy, więc Napoleon zatrzymał armię na równinie. Także Sloane pisze, że Napoleon ustąpił przed sprzeciwem generałów, którzy twierdzili, że wojsko jest wyczerpane.¹⁴

Drabiny pod Ratyzboną

Karol wykorzystał noc, by dotrzeć do Ratyzbony, przez której most przeprawił za Dunaj tabory i większość wojsk; Sloane dodaje, że obok kamiennego mostu kazał przerzucić most pontonowy. Jak wyjaśnia Marbot, Napoleon nie mógł ruszyć na Wiedeń, dopóki armia austriacka mogła przejść rzekę z powrotem i uderzyć mu na tyły, więc miasto trzeba było zdobyć. 23 kwietnia, by uniknąć długiego oblężenia, Napoleon zaatakował; jego działa otworzyły wyłom, a austriackie bataliony w mieście musiały się poddać.¹⁵

Tego dnia trafiony został sam Napoleon. Jego kamerdyner Louis Constant Wairy wspominał (przekład nasz z angielskiego przekładu Waltera Clarka), że cesarz zwrócił się do marszałka Berthiera i zawołał: „Jestem ranny!” Według Constanta i Fondation Napoléon kula trafiła go w piętę; Fondation nazywa ją zabłąkaną, a oba źródła podają, że cesarza opatrzono na polu bitwy i od razu dosiadł konia. Inne relacje umieszczają ranę gdzie indziej: Marbot przy prawej kostce, a Sloane w dużym palcu u nogi. Marbot, według którego stało się to przed szturmem, pisał, że tysiące żołnierzy zbiegły się wokół cesarza, dopóki ten nie objechał linii, by ich uspokoić.¹⁶

Dwie grupy szturmowe padły pod ogniem, zanim zdołały przystawić drabiny, a gdy do trzeciej nie zgłosił się nikt, Lannes sam chwycił drabinę; sztab go powstrzymał, dwaj jego adiutanci poprowadzili następny atak i miasto zostało zdobyte. Marbot, który niósł pierwszą drabinę, przytacza słowa marszałka (przekład nasz): „A więc dobrze! Pokażę wam, że zanim zostałem marszałkiem, byłem grenadierem i nadal nim jestem!”¹⁷

Arcydzieło bez nokautu

Fondation Napoléon nazywa Eckmühl bitwą rozstrzygającą dla dalszego przebiegu kampanii: zaskoczony austriacką inwazją Napoleon w dwa tygodnie odzyskał inicjatywę. Armia austriacka jednak ocalała. Karol skierował się ku Lasowi Czeskiemu, a Napoleon ruszył na Wiedeń, którego kapitulację Fondation Napoléon i Rose datują na 13 maja. 21 i 22 maja Karol stoczył z Francuzami, przeprawiającymi się przez Dunaj, bitwę pod Aspern-Essling i zadał cesarzowi, jak pisze Rose, ciężką klęskę, a 5 i 6 lipca Napoleon wygrał bitwę pod Wagram.¹⁸

Sloane pisze, że Napoleon do końca życia uważał działania strategiczne zakończone pod Eckmühl za swoje arcydzieło w tej dziedzinie, a jego krytyk Jomini był tego samego zdania. Napoleon nagrodził wytrwałość Davouta tytułem księcia Eckmühl, który według Fondation Napoléon nadał mu 15 sierpnia 1809 roku w Schönbrunnie. Wagram ma swoje miejsce w naszym rankingu największych bitew napoleońskich, a drogę cesarza opisuje nasz artykuł o Napoleonie Bonapartem.¹⁹