24 lipca 1712 roku francuska armia marszałka Villarsa przeprawiła się przez Skaldę i zdobyła szturmem oszańcowany obóz sprzymierzonych pod Denain, broniony przez hrabiego Albemarle'a, zanim książę Eugeniusz Sabaudzki zdążył go ocalić. Albemarle trafił do niewoli, a do października Francuzi odbili Douai, Le Quesnoy i Bouchain. W 1759 roku rozbito francuską kolumnę idącą na odsiecz fortowi Niagara.
Bitwa pod Denain
24 lipca 1712 · 314 lat temu
Landrecies czy Denain
Bitwę pod Denain stoczono w czasie wojny o sukcesję hiszpańską. W połowie lipca 1712 roku Brytyjczyków nie było już w armii sprzymierzonych: ADB pisze, że rząd odwołał ich wojska, a pamiętniki Villarsa i Mémoires militaires podają, że książę Ormond odmaszerował 17 lipca. Książę Eugeniusz Sabaudzki, dowodzący pozostałymi wojskami sprzymierzonych, obległ Landrecies nad Sambrą. Zaopatrzenie szło z magazynu w Marchiennes nad Scarpą, wzdłuż podwójnej linii szańców, do ufortyfikowanego obozu pod Denain nad Skaldą. Obozu bronił hrabia Albemarle z dziesięcioma batalionami; Mémoires militaires dodają szesnaście szwadronów.1
Ludwik XIV chciał ocalić Landrecies. 23 lipca minister wojny Voysin napisał do Villarsa, że jeśli osiągnie ten cel, atakując obóz pod Denain, „vous y aurez honneur” („zaszczyt przypadnie panu”; przekład nasz), lecz jeśli Landrecies padnie, to Villars, jak się zdaje, bierze na siebie „l’événement et toutes les suites” („skutek i wszystkie jego następstwa”; przekład nasz). Według pamiętników Villarsa decyzję o ataku na Denain podjął sam i nikomu jej nie zdradził. Mémoires militaires i austriacka historia oficjalna, nie znajdując wyjaśnienia w aktach wojskowych, wnioskują z późniejszych listów, że przekonał go marszałek Montesquiou.2
Nocny marsz
Villars osłonił ten ruch pozorowanym natarciem: według jego pamiętników oddziały Coigny’ego za Sambrą miały przez całą noc głośno ścinać drewno na faszyny, by atak na linie pod Landrecies wydawał się pewny; obie pozostałe relacje także opisują tam demonstracje. Markiz de Vieuxpont ruszył przodem z trzydziestoma batalionami i pontonami. Wyszedł wieczorem 23 lipca, a reszta armii ruszyła po zmroku. Żołnierze, którzy liczyli na bitwę nad Sambrą, szemrali, bo marsz wyglądał im na odwrót.3
O świcie 24 lipca Vieuxpont stawiał już mosty na Skaldzie koło Neuville, nie napotykając oporu. Jazda hrabiego de Broglie przeprawiła się pierwsza, weszła w niemal pozbawione obsady linie ku Marchiennes i zagarnęła konwój chleba z Marchiennes. Albemarle dowiedział się o marszu Francuzów dopiero o siódmej rano.4
„Jedyne faszyny”
Eugeniusz pospieszył do Denain przed swoją armią, wycofał jazdę i tabory na drugi brzeg rzeki, posłał siedem batalionów z Thiant, przez co Albemarle miał ich siedemnaście, i zawrócił, by przynaglić swoje kolumny. W liście do króla datowanym 24 lipca Villars pisał, że Eugeniusz przybył dwie godziny przed bitwą; to samo podaje relacja wysłana Ormondowi.5
Nie czekając na resztę armii, około południa Villars i Montesquiou uderzyli wojskami, które zdążyły się przeprawić, Villars na prawym skrzydle, Albergotti na lewym. Gdy Albergotti zaproponował przygotowanie faszyn, Villars, jak pisze w pamiętnikach, wskazał nadciągającą nad rzekę armię nieprzyjaciela, zapytał, czy da im na to czas, a potem rzekł: „Les seules fascines seront les corps de ceux de nos gens qui tomberont dans le fossé” („Jedynymi faszynami będą ciała tych naszych ludzi, którzy wpadną do rowu”; przekład nasz). Piechota szła kolumnami pod ogniem kartaczy i salw, zeszła do rowu i wdarła się na przedpiersie, nie oddając strzału. Według pamiętników Villarsa szła w czterech liniach. Contades, major général piechoty, pisał nazajutrz, że bataliony szły „le fusil sur le pli du bras, sans tirer un seul coup ni se rompre” („z muszkietem w zgięciu ramienia, nie oddając ani jednego strzału i nie łamiąc szyku”; przekład nasz).6
Żołnierze Albemarle’a rzucili się do ucieczki ku mostowi, który załamał się pod uciekającymi. Albemarle dostał się do niewoli. Oddziały księcia Tingry z Valenciennes opanowały most pod Prouvy, a Eugeniusz, który z czołem armii stanął na drugim brzegu, nie mógł podjąć walki na nowo. Tej nocy napisał do cesarza, że „zum allen Glück hatte ich mich selbst dahinorts verfüget” i ocalił jazdę oraz większość taborów („na całe szczęście sam się tam udałem”; przekład nasz).7
Bilans strat
Piechotę Albemarle’a Mémoires militaires i historia austriacka liczą na siedemnaście batalionów, relacja z bitwy, którą Villars posłał Ormondowi, na osiemnaście, a pamiętniki Villarsa na dwadzieścia cztery. Villars pisał 25 lipca do króla, że jego zdaniem nie uciekło nawet dwustu ludzi, relacja mówi to samo, a Mémoires militaires, powołując się na Villarsa, podają stu. List z obozu sprzymierzonych wydrukowany w „'s Gravenhaegse courant” podaje, że uszło około 1800 ludzi, nie licząc trzydziestu szwadronów, które przeprawiły się przed atakiem. Historia austriacka pisze, że wielu utonęło, lecz duża część dotarła na prawy brzeg, i liczy 4080 jeńców odprowadzonych do Valenciennes. Mémoires militaires wymieniają wśród jeńców Albemarle’a, dwóch generałów poruczników, dwóch maréchaux de camp, ponad dwustu oficerów i trzy tysiące żołnierzy. John Pimlott w The Oxford Companion to British History podaje, że uszło mniej niż cztery tysiące ludzi, ponad cztery tysiące wzięto do niewoli, a straty francuskie wyniosły około dwóch tysięcy.8
Mémoires militaires podają straty francuskie: zabitych jednego pułkownika, siedmiu kapitanów i siedmiu poruczników; rannych trzech pułkowników, pięćdziesięciu kapitanów i pięćdziesięciu ośmiu oficerów młodszych; a także 865 zabitych i 1075 rannych żołnierzy. Historia austriacka podaje te same liczby: 865 i 1075. Jedynym poległym francuskim pułkownikiem był według pamiętników Villarsa młody markiz de Tourville; jego śmierć zgłosił także Contades.9
Od Marchiennes do Bouchain
Villars od razu posłał Broglie’ego na Marchiennes. 26 lipca, jak podają jego pamiętniki, Francuzi zajęli Saint-Amand, Mortagne i pozostałe posterunki sprzymierzonych nad Scarpą. Marchiennes skapitulowało 30 lipca: według pamiętników Villarsa wzięto tam blisko 4000 ludzi, według Mémoires militaires 4500 żołnierzy i 1500 holenderskich marynarzy. Jeszcze 25 lipca Eugeniusz pisał do wielkiego pensjonariusza Heinsiusa, że „le fâcheux accident qui est arrivé à ces bataillons, selon mon sentiment, ne doit point changer les résolutions prises” („przykry wypadek, który spotkał te bataliony, nie powinien moim zdaniem zmieniać powziętych postanowień”; przekład nasz). Ostatecznie jednak zwinął oblężenie Landrecies i się wycofał. ADB pisze, że do odwrotu wbrew jego woli zmusili go holenderscy deputowani.10
Douai skapitulowało 8 września, a jego załoga poszła do niewoli; 4 października poddało się Le Quesnoy. Pamiętniki Villarsa datują kapitulację Bouchain na 18 października, Mémoires militaires na 19. Wszystkie trzy twierdze wróciły w ręce Francuzów. ADB pisze, że te straty tak zniechęciły Holendrów i innych sojuszników cesarza, że nie chcieli już słyszeć o dalszej wojnie. 11 kwietnia 1713 roku Wielka Brytania i Republika Zjednoczonych Prowincji zawarły w Utrechcie pokój z Francją.11
Także tego dnia
Bitwa pod Majsalun
24 lipca 1920 · 106 lat temu
W pobliżu przełęczy Majsalun w górach Antylibanu syryjscy żołnierze i ochotnicy ministra Jusufa al-Azmy próbowali zatrzymać francuski marsz na Damaszek. Krótka bitwa zakończyła się zwycięstwem Francuzów, al-Azma zginął, a następnego dnia wojska francuskie wkroczyły do Damaszku.
1759: pod fortem Niagara francuska kolumna idąca na odsiecz oblężonemu przez Brytyjczyków fortowi została rozbita na oczach załogi. Dictionary of Canadian Biography nazywa ją oddziałem François-Marie Le Marchand de Lignery’ego i pisze, że wpadła w zasadzkę; o zasadzce przygotowanej przez Johnsona mówi też przypis w pamiętnikach Pouchota. Komendant fortu Pouchot umieszcza walkę przy La Belle-Famille. Sir William Johnson, dowodzący od śmierci generała brygady Prideaux, rozstawił oddziały przy drodze od wodospadu. Relacja wydrukowana w „London Gazette” mówi, że „in less than an Hour’s Time, the whole Army was ruined” („w niecałą godzinę cała armia była zniszczona”; przekład nasz), i że wzięto do niewoli siedemnastu oficerów, wśród nich rannych Aubry’ego, głównodowodzącego, i jego zastępcę Lignery’ego. Według Dictionary of Canadian Biography Lignery zmarł z ran 28 lipca. Wiadomość ta, jak pisał Pouchot, tak przygnębiła załogę, że oficerowie z trudem utrzymywali żołnierzy na stanowiskach. Według relacji w „Gazette” kapitulację uzgodniono około dziesiątej wieczorem 24 lipca; list porucznika Coventry’ego w tym samym numerze i Dictionary of Canadian Biography podają 25 lipca.12
