Turenne: marszałek Francji

Turenne był synem protestanckiego księcia, który został mieczem katolickiego króla, buntownikiem, który ocalił koronę swego władcy, i ostrożnym strategiem manewru, który z każdym rokiem stawał się śmielszy. Przez pół wieku wojował w Niderlandach, Niemczech, Italii i Francji, często małymi, źle opłacanymi armiami przeciw silniejszym wrogom. Napoleon, który studiował jego kampanie na wygnaniu, nazwał go największym z francuskich generałów i jedynym, który z wiekiem stawał się coraz śmielszy.²

Młodość

Henri de La Tour d'Auvergne urodził się w Sedanie 11 września 1611 roku jako młodszy syn Henriego, księcia de Bouillon, suwerennego władcy Sedanu i jednego z przywódców francuskich protestantów. Jego matka, Elżbieta Nassau, była córką Wilhelma Milczącego, księcia Oranii. Wyrósł na przekonanego kalwinistę i tę wiarę zachował przez większą część życia.³

Po śmierci ojca wysłano go na naukę wojaczki do braci matki, Maurycego i Fryderyka Henryka Orańskich, którzy prowadzili Holendrów przeciw Hiszpanii. Przez pięć lat służył w Holandii, głównie przy oblężeniach, które były wówczas szkołą wojny. W 1630 roku dostał francuski pułk piechoty, ale w 1632 roku znów był w obozie Fryderyka Henryka.⁴

Wojna trzydziestoletnia

W 1635 roku kardynał Richelieu wciągnął Francję w otwartą wojnę z Habsburgami, a Turenne w randze marszałka obozu ruszył nad Ren pod rozkazy kardynała de La Valette. Zasłynął w odwrocie spod Moguncji do Metzu, a w 1636 roku został ranny w ramię przy szturmie Saverne. W 1638 roku poprowadził szturm podczas oblężenia Breisach, a dwie kampanie we Włoszech zakończył w 1640 roku zdobyciem Turynu.⁵

Polityka rodziny omal go nie zgubiła. W 1642 roku jego starszego brata, księcia de Bouillon, aresztowano za udział w spisku Cinq-Marsa przeciw Richelieu i musiał on oddać Sedan, by wyjść na wolność. Turenne pozostał lojalny. Gdy w 1643 roku zmarł Ludwik XIII, królowa regentka Anna Austriaczka mianowała go marszałkiem Francji.⁶

Armia Niemiec

Pod koniec 1643 roku francuska Armia Niemiec została rozbita w Schwarzwaldzie, a jej dowódca zginął; komendę przejął Turenne. Mając ledwie 10 000 ludzi, głównie niemieckich weteranów Bernharda Sasko-Weimarskiego, był słabszy od stojących naprzeciw Bawarczyków. W 1644 roku połączył się z młodym księciem d'Enghien, przyszłym Wielkim Kondeuszem, i w trzech zaciętych starciach pod Fryburgiem wyparł Bawarczyków z doliny Renu.⁷ › Bitwa pod Rocroi, 1643

W 1645 roku dał się zaskoczyć pod Marienthal (Mergentheim) i stracił połowę armii, ale razem z d'Enghienem pobił Bawarczyków pod Nördlingen w sierpniu tego roku, choć kosztem ciężkich strat w piechocie. W 1646 roku zrealizował wreszcie plan połączenia ze Szwedami Carla Gustava Wrangla i razem weszli do Bawarii. Po zwycięstwie pod Zusmarshausen w 1648 roku sojusznicy dotarli nad Inn, elektor uciekł, a cesarz zgodził się na pokój westfalski, który zakończył wojnę trzydziestoletnią.⁸

Fronda

Pokój na zewnątrz przyniósł bunt w kraju. Podczas Frondy, arystokratycznego powstania przeciw kardynałowi Mazarinowi, Turenne poszedł za rodziną i księżną de Longueville, siostrą Kondeusza, i stanął przeciw dworowi. Gdy w styczniu 1650 roku Mazarin aresztował Kondeusza, Turenne przyłączył się do buntowników, sprzymierzył się z Hiszpanią i w grudniu 1650 roku poniósł ciężką klęskę pod Rethel, ledwie unikając niewoli.⁹

W 1651 roku poślubił Charlotte de Caumont, protestancką dziedziczkę księcia de La Force, a rok później, gdy jego brat porozumiał się z regentką, wrócił na stronę królewską. Teraz buntownikiem był Kondeusz. Zamykając most w Jargeau, Turenne uchronił młodego Ludwika XIV przed porwaniem, a pod Bléneau powstrzymał Kondeusza. Britannica uważa kampanię lat 1652-1653, prowadzoną małymi siłami nad Loarą, pod Paryżem i w Szampanii, za jego największą przysługę dla monarchii: dzięki niej dwór pozostał blisko Paryża, a król mógł wrócić do stolicy.¹⁰

Arras i Wydmy

Wojna z Hiszpanią trwała, a Kondeusz walczył już po stronie hiszpańskiej. W 1654 roku Turenne wraz z innymi dowódcami szturmem zdobył hiszpańskie linie oblężnicze pod Arras i uwolnił miasto. W 1658 roku, w sojuszu z Anglią Cromwella, obległ Dunkierkę, a gdy hiszpańska armia odsieczy nadciągnęła przez nadmorskie wydmy, 14 czerwca uderzył i ją rozbił, wykorzystując trudny teren, na który nieopatrznie weszła. Dunkierka padła i przypadła Anglikom, a w 1659 roku zawarto pokój pirenejski.¹¹

W 1660 roku Ludwik XIV mianował go generalnym marszałkiem obozów i armii królewskich. Żona zmarła w 1666 roku, a w 1668 roku Turenne przeszedł na katolicyzm. Gdy minister wojny Louvois budował królewską machinę wojskową, król zaczął dowodzić osobiście, a Turenne towarzyszył mu w wojnie dewolucyjnej w 1667 roku i podczas inwazji na Holandię w 1672 roku.¹²

Ostatnie kampanie

Trwałą sławę przyniosły mu kampanie lat 1672-1675 w wojnie z Holandią. Wysłany za Ren z drugorzędną armią, do stycznia 1673 roku rozbił na pewien czas koalicję niemiecką i zmusił elektora brandenburskiego do rokowań. W 1674 roku zebrały się znacznie silniejsze wojska niemieckie. Turenne pobił w czerwcu wydzielony korpus pod Sinzheim i spustoszył Palatynat, a w październiku stoczył nierozstrzygniętą bitwę pod Enzheim koło Strasburga. Gdy do armii cesarskiej dołączyli Brandenburczycy, sprzymierzeni wydawali się pewnie trzymać Alzację na zimę.¹³

Turenne odpowiedział najsłynniejszym marszem swojej kariery. W grudniu przemknął na południe za górami Wogezami, od strony Lotaryngii, pod koniec miesiąca pojawił się pod Belfortem, a 5 stycznia 1675 roku uderzył w skrzydło głównej armii nieprzyjaciela pod Turckheim koło Colmaru. Niemcy przeszli z powrotem za Ren, a Alzacja została ocalona.¹⁴

Styl dowodzenia

Przez większość kariery Turenne był mistrzem tego, co Britannica nazywa „strategicznymi posunięciami szachowymi”: manewrował dla zaopatrzenia i pozycji, uderzał na wrogów osłabionych odejściem oddziałów i utrzymywał małe armie przy życiu w spustoszonym kraju, przechodząc na nowe ziemie, by je wyżywić. Kampanie lat 1644-1648 dobrze pokazują tę metodę: zbyt słaby, by walczyć sam, stale szukał połączenia z sojusznikiem, najpierw z d'Enghienem, potem ze Szwedami, które dałoby mu przewagę liczebną.¹⁵

Wiek czynił go śmielszym, nie ostrożniejszym. W ostatnich kampaniach, jak zauważa Britannica, częściej przyjmował bitwę i chwytał każdą okazję, jaką dawali mu silniejsi przeciwnicy; Longueville opisuje sześćdziesięciotrzyletniego wodza wykazującego wspaniałą odwagę osobistą pod Enzheim. Napoleon, który na Wyspie Świętej Heleny podyktował krytyczne omówienie jego kampanii, wiele mu w szczegółach wytykał, ale stawiał go na pierwszym miejscu wśród francuskich generałów. Przywiązanie żołnierzy do Turenne'a było legendarne: gdy w 1647 roku zbuntowała się niemiecka jazda Armii Niemiec, maszerował z nią przez trzy miesiące i siłą swojej osobowości przywrócił większość z niej na służbę francuską.¹⁶ › Historia wojskowa Francji

Śmierć pod Sasbach

Latem 1675 roku Turenne przeprawił się na wschodni brzeg Renu, by manewrować przeciw cesarskiemu wodzowi Raimondowi Montecuccoliemu o kontrolę nad przeprawą koło Strasburga. 27 lipca, gdy armie zetknęły się pod Sasbach w Badenii, wyjechał naprzód, by obejrzeć pozycję nieprzyjaciela, i zginął trafiony kulą armatnią. Bez niego Francuzi wycofali się za Ren.¹⁷

Dziedzictwo i pamięć

Pochowano go wśród królów Francji w opactwie Saint-Denis. W czasie rewolucji otwarto królewskie groby, a jego wciąż rozpoznawalne ciało wystawiono na pokaz i przechowywano potem w muzeum, aż Napoleon kazał przenieść je do Inwalidów w Paryżu, gdzie spoczywa do dziś, niedaleko grobu samego cesarza.¹⁸

Dwie z jego kampanii, w latach 1646-1648 i 1672-1675, przyniosły Francji korzystny pokój albo ocaliły jedną z jej prowincji, a zarówno pokój westfalski, jak i pirenejski zawarto po jego zwycięstwach. Wojny uczył się w najemnych armiach wojny trzydziestoletniej, a ostatnie kampanie prowadził w armii królewskiej, którą Louvois budował dla Ludwika XIV.¹⁹

Przeczytaj o jego sojuszniku i rywalu Kondeuszu pod Rocroi albo o innych największych wodzach Francji i największych wodzach w historii.

Na podstawie uznanych opracowań historycznych; gdy źródła się różnią, zaznaczamy to. Zobacz nasze zasady redakcyjne.

Napoleon zaliczał Turenne'a do wielkich wodzów; jak wypada w naszym rankingu, zobaczysz na liście największych wodzów według epok.