Wojny chorwacko-tureckie 1493 do 1593: od Krbawy do Siska

Przez sto lat Chorwacja żyła jak pogranicze. Chłopi orali z bronią pod ręką, nad rzekami stały strażnice, a panowie z wielkich rodów ginęli w bitwach pokolenie po pokoleniu. Pod koniec XVI wieku sami Chorwaci mówili o tym, co zostało z ich królestwa, jako o „resztkach resztek”. Aż w czerwcowy dzień 1593 roku, nad Kupą pod twierdzą Sisak, karta się odwróciła.²

Tło: królestwo na pograniczu

Od 1102 roku Chorwacja miała wspólnego króla z Węgrami, zachowując własne zgromadzenie szlachty, Sabor, i własnego namiestnika, bana. Gdy w 1463 roku Turcy podbili Bośnię, Chorwacja znalazła się na pierwszej linii ich pochodu w głąb Europy, na rubieży chrześcijaństwa wobec rozszerzającego się sułtanatu.³

Strony

Po jednej stronie stała chorwacka szlachta, wielkie rody, takie jak Frankopanowie, Zrinscy i Blagajowie, z własnymi pocztami, prowadzone na wojnę przez bana. Naprzeciw niej stały osmańskie siły pograniczne Bośni pod wodzą sandżakbejów i paszów, z liczniejszą jazdą i bardziej doświadczonymi żołnierzami, a za nimi cała potęga sułtana.⁴

Od 1527 roku po stronie Chorwacji stanęli Habsburgowie. Obronę finansowały w dużej mierze stany austriackich krajów, Styrii, Karyntii i Krainy, a kierowano nią coraz bardziej z Wiednia i Grazu, tak że pogranicze stało się wspólnym przedsięwzięciem chorwackich stanów, dynastii i jej niemieckojęzycznych prowincji.⁵

Etapy wojny

Najazdy i Krbawa, 1493. Wiosną 1493 roku oddział osmański pod wodzą Jakuba Paszy, sandżakbeja Bośni, złupił Chorwację, Krainę i Styrię. W drodze powrotnej, 9 września, zastąpił mu drogę ban Emeryk Derenčin na Polu Krbawskim pod Udbiną w Lice. Ban postanowił stoczyć bitwę na otwartej równinie pod zamkiem Udbina, a Turcy rozbili jego armię. Źródła różnią się co do liczebności: Hrvatska enciklopedija uznaje obie armie za równe, a Miljan i Kekez przypisują Chorwatom więcej ludzi, Turkom zaś więcej jazdy i doświadczenia.⁶

Straty spadły na warstwę rządzącą. Zginęło wielu panów z rodów Frankopanów, Zrinskich i Blagajów, a sam ban dostał się do niewoli. Turcy nie poszli jednak za ciosem. Przez dziesięciolecia raczej najeżdżali, niż zajmowali ziemie, bo główny wysiłek kierowali na Węgry, a sam komitat Krbawy zdobyli dopiero mniej więcej trzydzieści lat później.⁷

Załamanie, 1521 do 1527. Dawny system obrony rozpadł się pod naporem sułtana Sulejmana Wspaniałego. W 1521 roku zdobył on Belgrad, a 29 sierpnia 1526 roku jego armia rozgromiła wojska węgierskie i chorwackie pod Mohaczem. Król Ludwik II zginął w ucieczce, nie zostawiając następcy.⁸

Stany chorwackie poszły własną drogą. 1 stycznia 1527 roku, zebrane w Cetinie, wybrały na króla arcyksięcia Ferdynanda Habsburga, licząc na jego pomoc przeciw Turkom.⁹ › Bitwa pod Mohaczem 1526

Pogranicze Wojskowe, od lat 30. do 80. XVI wieku. Obrona przybrała postać Pogranicza Wojskowego, pasa kamiennych i drewnianych fortów, strażnic i załóg wzdłuż granicy. W 1578 roku stany Austrii Wewnętrznej formalnie przejęły obronę pod zwierzchnictwem arcyksięcia Karola, a kierowanie nią objęła rada wojenna w Grazu; okręgi pograniczne stopniowo wyjmowano spod władzy bana i Saboru. W 1579 roku arcyksiążę kazał zbudować twierdzę Karlovac, która stała się oparciem chorwackiej części linii.¹⁰

Pogranicze zmieniło kraj. Chłopi żołnierze uprawiali pola z bronią pod ręką, gotowi w każdej chwili porzucić pług i walczyć. Nowi osadnicy z ziem osmańskich, w dużej części prawosławni Wołosi i uchodźcy, dostawali ziemię w zamian za walkę na własny koszt, poza władzą chorwackich panów. Britannica widzi w tym początek późniejszej serbskiej mniejszości w Chorwacji.¹¹

Mimo to straty trwały, a twierdze padały jedna po drugiej na całym pograniczu, od Klisu nieopodal Adriatyku po Čazmę w Slawonii, utraconą w 1552 roku.¹²

Szigetvár, 1566. Najsłynniejszy epizod rozegrał się tuż za granicą, na Węgrzech. W sierpniu 1566 roku Sulejman obległ twierdzę Szigetvár z ogromną armią. Bronił jej hrabia Mikołaj Zrinski z niewielką załogą. Na początku września, gdy twierdza była już stracona, Zrinski wyprowadził ostatnich ludzi do wypadu, w którym niemal wszyscy zginęli. Sam sułtan zmarł w czasie oblężenia, 5 lub 6 września.¹³

Punkt zwrotny: Sisak, 1593

Pod koniec stulecia Hasan Pasza Predojević, ambitny namiestnik Bośni, postanowił zdobyć Bihać, Sisak i Zagrzeb i otworzyć sobie drogę na zachód. W 1591 i 1592 roku atakował Sisak, twierdzę zagrzebskiej kapituły katedralnej u ujścia Kupy do Sawy, i za każdym razem był odpierany. 15 czerwca 1593 roku powrócił po raz trzeci.¹⁴

Załoga, dowodzona przez dwóch kanoników zagrzebskich, Blaža Đuraka i Matiję Fintića, liczyła według encyklopedii 300 ludzi; Chorwackie Muzeum Historyczne dodaje około 500 żołnierzy obcych. Armia odsieczy zebrała się pod banem Tomą Erdődym i dowódcami pogranicza, Andreasem Auerspergiem z Karlovaca i Stephanem Grasweinem z pogranicza slawońskiego, a naczelne dowództwo objął Ruprecht von Eggenberg: około 4500 ludzi według encyklopedii, około 5000 według muzeum, przeciw armii osmańskiej mniej więcej dwukrotnie liczniejszej.¹⁵

22 czerwca wojsko chrześcijańskie uderzyło. Hasan Pasza przeprawił się przez Kupę z częścią armii i ustawił ją z rzeką za plecami. Osmańska linia ustąpiła pod natarciem, w którym swoją rolę odegrali karlovaccy arkebuzerzy, a uciekający Turcy, mając rzekę za sobą, znaleźli się w pułapce. W Kupie utonęło od 7 do 8 tysięcy z nich, wśród nich sam Hasan Pasza, podczas gdy straty chrześcijan były niewielkie.¹⁶

Następstwa

Hrvatska enciklopedija nazywa Sisak punktem zwrotnym: po raz pierwszy na granicy zapanowała równowaga sił, osmański podbój ziem chorwackich został zatrzymany, a droga stanęła otworem dla chrześcijańskich ofensyw długiej wojny, która zaczęła się jeszcze tego samego roku i trwała do 1606 roku. Historyczka muzeum Vlasta Brajković stwierdza, że pod Siskiem osmański pochód osiągnął swoją najdalszą północno-zachodnią granicę, której już nigdy nie przekroczył.¹⁷

Większość utraconych ziem Chorwacja odzyskała dopiero po klęsce Turków pod Wiedniem w 1683 roku, na mocy pokojów w Karłowicach w 1699 i w Požarevacu w 1718 roku, a i wtedy znaczna część odzyskanych ziem przypadła Pograniczu Wojskowemu, a nie królestwu.¹⁸

Dziedzictwo i pamięć

Wojny odcisnęły piętno na mapie Chorwacji i na jej ludziach. Pogranicze Wojskowe, rządzone przez rady wojenne, a nie przez bana i Sabor, uszczupliło ziemie pod chorwacką kontrolą, a przyciągnięci tam osadnicy nadali pograniczu mieszany, katolicko-prawosławny charakter.¹⁹

Ukształtowały też pamięć. Miljan i Kekez pokazują, jak Krbawa stała się w kronikach i pieśniach ludowych od XVI wieku pierwszą i najbardziej katastrofalną klęską Chorwatów, klęską, która ukształtowała wszystko, co nastąpiło potem, i jak jej opowieść odżywała zawsze, gdy chorwacka tożsamość potrzebowała wzmocnienia. Sisak stał się jej przeciwwagą: zwycięstwem świętowanym w całej Europie na rysunkach, rycinach i mapach wydawanych w Wiedniu, Augsburgu, Norymberdze, Lublanie i Antwerpii, które, jak ujęło to muzeum, zakończyło stuletnią defensywę zapoczątkowaną pod Krbawą.²⁰ › Bitwa na Polu Krbawskim 1493