Bitwa koło przylądka Bon 1941: cztery niszczyciele i dwa krążowniki pełne paliwa

Na tle ciemnego masywu przylądka niszczyciele były prawie niewidoczne. Relacja włoska, przytoczona w brytyjskiej historii oficjalnej, mówi, że z krążowników nie można było ich dostrzec, bo miały za sobą ląd, a włoska relacja w Difesa Online opisuje brytyjskie okręty płynące tuż pod brzegiem, by zlać się z wzgórzami. Włosi zostali całkowicie zaskoczeni.²

Kto wygrał bitwę koło przylądka Bon i dlaczego?

Wygrali sprzymierzeni. Cztery niszczyciele, trzy brytyjskie i jeden holenderski, w ciągu kilku minut zatopiły oba włoskie krążowniki, nie tracąc żadnego własnego okrętu. Zdecydowało zaskoczenie: Włosi nie widzieli niszczycieli na tle ciemnego brzegu, a krążowniki z beczkami benzyny na pokładzie, które utrudniały użycie dział, stanęły w płomieniach, gdy tylko trafiły je torpedy.³

Tło: walka o szlaki zaopatrzenia

Pod koniec 1941 roku wojna w Afryce Północnej toczyła się o zaopatrzenie, a przede wszystkim o paliwo. W listopadzie ruszyła brytyjska ofensywa Crusader w Libii, a w grudniu wojska Osi się cofały. Wszystko, czego potrzebowały, musiało przepłynąć morze z Włoch, a Brytyjczycy z każdym miesiącem topili coraz więcej z tych dostaw.⁴ › Oblężenie Tobruku, 1941

Główną bronią była Malta. Z wyspy brytyjskie okręty i samoloty atakowały konwój za konwojem, a 29 listopada przypłynął tam drugi zespół okrętów, z krążownikami Ajax i Neptune. Listopad był dla Osi katastrofą. Brytyjska historia oficjalna, powołując się na włoskiego historyka marynarki Marca Antonia Bragadina, podaje, że w drodze przepadło 62 procent ładunków załadowanych we Włoszech; holenderski historyk marynarki Anselm van der Peet, licząc statki, ustala, że do Libii dotarło tylko około 30 procent.⁵

Przełom miesięcy pogorszył sytuację. Bombowce Blenheim z Malty zatopiły pod koniec listopada statek Capo Faro, a 1 grudnia okręty z Malty zatopiły krążownik pomocniczy Adriatico, a potem tankowiec Iridio Mantovani z paliwem dla Libii, razem z eskortującym go niszczycielem. Relacja włoska wymienia te same statki wśród strat, które skłoniły marynarkę do użycia krążowników.⁶

Najdotkliwszy był brak paliwa. Brytyjska historia oficjalna podkreśla szczególnie dotkliwe straty benzyny lotniczej i samochodowej, a relacja włoska opisuje pojazdy Osi w Libii, które nie mogły się ruszyć, i samoloty broniące Trypolisu, które nie mogły wystartować. Rzym potrzebował sposobu, by szybko przerzucić benzynę przez morze.⁷

Krążowniki jako tankowce

Włoska marynarka sięgnęła po okręty wojenne. Jej sztab postanowił przerzucać paliwo i zaopatrzenie do Libii na szybkich krążownikach i wybrał Alberico da Barbiano oraz Alberto di Giussano z 4. Dywizji Krążowników admirała Antonina Toscana. Trzeci krążownik, Giovanni delle Bande Nere, odpadł z powodu awarii maszyn i jako eskortę zastąpił go mały torpedowiec Cigno. Brytyjska historia oficjalna opisuje to przewożenie paliwa i amunicji na okrętach wojennych jako próbę wyjścia z kryzysu.⁸

Oba krążowniki należały do pierwszej serii typu Condottieri, służyły od początku lat 30., miały po osiem dział kalibru 152 mm i zbudowano je z myślą o szybkości: według van der Peeta osiągały około 40 węzłów, według danych włoskich 37. Teraz załadowano je jak tankowce. Wiozły paliwo, w tym benzynę lotniczą dla lotnictwa Osi w Afryce, w dużej części w beczkach ustawionych na otwartym pokładzie. Beczki przeszkadzały działom: według van der Peeta nie dało się użyć dwóch rufowych wież, a relacja włoska podaje, że głównych wież w ogóle nie można było obracać. Jedna iskra mogła zamienić każdy z okrętów w pochodnię.⁹

Załogi wiedziały, co wiozą. Van der Peet pisze, że benzynę ustawiono na rufowych pokładach ku przerażeniu marynarzy, a relacja włoska wspomina, że niebezpieczeństwo wyprawy stało się jasne w chwili, gdy na pokład trafiły nieszczelne beczki z benzyną lotniczą. Sztab marynarki w ogóle nie planował bitwy: krążowniki płynęły jako statki towarowe.¹⁰

Tajemnicy nie udało się zachować. Brytyjczycy odczytywali włoskie szyfry dzięki wywiadowi Ultra i znali plany krążowników. Okręty wyszły z Palermo do Trypolisu wieczorem 12 grudnia.¹¹

Siły i dowódcy

Okręty, które miały je spotkać, wcale nie polowały na krążowniki. 4. Flotylla Niszczycieli komandora Grahama Stokesa wyszła z Gibraltaru 11 grudnia i płynęła do Aleksandrii, by wzmocnić Flotę Śródziemnomorską. Stokes płynął na HMS Sikh, który w maju brał udział w pościgu za Bismarckiem. Towarzyszyły mu HMS Maori, HMS Legion i holenderski niszczyciel Isaac Sweers.¹²

Zespołem włoskim dowodził admirał Toscano z 4. Dywizji Krążowników. Miał dostarczyć ładunek, a nie walczyć: dwa krążowniki, które ledwie mogły użyć swoich dział, i jeden mały torpedowiec jako eskorta.¹³

Dwa rachunki

Obaj dowódcy musieli ocenić czas i odległość. Włoskie samoloty wypatrzyły niszczyciele około sześćdziesięciu mil na wschód od Algieru, płynące na wschód, a Toscano obliczył, że nie zdążą dotrzeć do przylądka Bon, zanim on go minie. Van der Peet odtwarza włoskie wyliczenia: przy prędkości, z jaką widziano niszczyciele, dotarłyby tam dopiero następnego ranka, a nawet przy 28 węzłach nie wcześniej niż około 3.30, ponad godzinę po tym, jak krążowniki miały okrążyć przylądek. Sztab włoski uznał ten zapas za wystarczający, a benzyna była pilnie potrzebna w Libii.¹⁴

Stokes w drodze na wschód otrzymał meldunek o włoskich krążownikach. Jego flotylli nie wysłano, by je zatrzymać, ale zwiększył prędkość, najpierw do 28 węzłów, potem do 30, w nadziei, że sam przechwyci je u przylądka Bon. Van der Peet nazywa go oficerem przedsiębiorczym i nastawionym ofensywnie.¹⁵

Przebieg bitwy

Wyścig do przylądka

Niszczyciele okazały się szybsze, niż zakładał Toscano, i oba zespoły dotarły w rejon przylądka w odstępie kilku minut, we wczesnych godzinach 13 grudnia.¹⁶

Brytyjski Wellington z Malty wykrył włoskie okręty i zameldował o nich. Według relacji brytyjskich i holenderskich Toscano, pewien, że go wypatrzono, i obawiając się nalotu na swój łatwopalny ładunek, zawrócił na pewien czas na północ, co poprowadziło krążowniki prosto na niszczyciele. Relacja włoska pamięta to inaczej: według niej Toscano uznał, że na ponowny zwrot jest już za późno, i płynął dalej pełną prędkością.¹⁷

Pod klifami

Około drugiej w nocy obserwatorzy na Sikhu zobaczyli migające światła i sylwetki dwóch dużych okrętów płynących na południe, które zaraz zniknęły za przylądkiem. Po jego okrążeniu Stokes zobaczył, że płyną z powrotem w jego stronę. Z Sikhem na czele i Legionem za nim poprowadził niszczyciele tuż pod wysokim brzegiem, gdzie klify za plecami miały je ukryć.¹⁸

Niszczyciele wystrzeliły torpedy i otworzyły ogień z bliska, według relacji brytyjskiej z około tysiąca jardów, według holenderskiej z 1200 metrów. Van der Peet podaje godzinę 2.23, relacja włoska 3.15. Przeciwnik został całkowicie zaskoczony. Dwie torpedy z Sikha trafiły prowadzący krążownik, Da Barbiano, który stanął w płomieniach od dziobu po rufę, zapewne od paliwa na pokładzie. W ciągu dziesięciu, piętnastu minut przewrócił się i zatonął, a razem z nim zginął admirał Toscano.¹⁹

Di Giussano

Drugi krążownik zdążył oddać jedną salwę, która spadła na tunezyjski brzeg. Niemal natychmiast trafiła go torpeda z Legionu, według relacji włoskiej dwie, a niszczyciele poprawiły kolejnymi torpedami i ogniem dział; van der Peet przypisuje jedno trafienie Maori i opisuje, jak Isaac Sweers ostrzeliwał przechylony krążownik. Po kilku minutach i on płonął i tonął.²⁰

Mały Cigno nagle wyłonił się z ciemności i przeszedł wzdłuż linii niszczycieli z bliska. Każdy okręt sprzymierzonych ostrzelał go w przejściu, ale torpedowiec ocalał.²¹

Punkt zwrotny: pięć minut w ciemności

Niszczyciele nie zatrzymały się. Utrzymały kurs, popłynęły dalej i wkrótce dotarły do Aleksandrii jako pierwsze z posiłków dla Floty Śródziemnomorskiej. Sama walka trwała zaledwie kilka minut: według van der Peeta mniej niż sześć, według Holenderskiego Instytutu Historii Wojskowej mniej niż pięć. Za ich rufami Di Giussano zatonął mniej więcej godzinę po pierwszym trafieniu.²²

Rachunek strat

Zginęło ponad 900 Włochów, wśród nich admirał Toscano. Cigno podjął z wody około 500 rozbitków. Inni dotarli do tunezyjskiego brzegu: van der Peet liczy ich ponad stu, a relacja włoska mówi, że w ratowaniu pomagała miejscowa ludność. Sprzymierzone niszczyciele wyszły z walki bez strat.²³ › 13 grudnia w historii wojskowości

Przepadł też ładunek. Dla wojsk Osi w Libii zatonięcie obu krążowników oznaczało, że paliwo, na które czekały, poszło na dno razem z nimi, a van der Peet uznaje tę akcję za bezpośredni cios w wojnę Osi na lądzie.²⁴

Następstwa

Brytyjska historia oficjalna ocenia, że dla Włochów była to kolejna przykra lekcja wyszkolenia i wyposażenia Royal Navy do walki nocnej. S. W. Roskill, oficjalny historyk Royal Navy, nazywa ją znakomitą akcją, ale dodaje, że z nawiązką zrównoważyły ją straty gdzie indziej. Niespełna tydzień później, 19 grudnia, włoscy płetwonurkowie na żywych torpedach wśliznęli się do portu w Aleksandrii i ciężko uszkodzili pancerniki Queen Elizabeth i Valiant.²⁵

Dziedzictwo i pamięć

W Holandii pamięć o bitwie wiąże się z losem Isaaca Sweersa. Holenderski Instytut Historii Wojskowej opisuje jego dzieje jako historię między zwycięstwem a zagładą. Miesiąc po bitwie, gdy w styczniu 1942 roku storpedowano HMS Gurkha, holenderski niszczyciel uratował ponad dwustu członków jego załogi, prawie wszystkich. W listopadzie 1942 roku, podczas lądowania aliantów w Afryce Północnej, niemiecki U-boot zatopił samego Isaaca Sweersa.²⁶

Pisarze marynistyczni wciąż traktują przylądek Bon jako lekcję. Van der Peet, piszący w 2021 roku dla holenderskich oficerów marynarki, przedstawia bitwę jako podręcznikowy przykład szybkiego, agresywnego i zdecydowanego działania na morzu: dowódca nie zawahał się zaatakować silniejszego przeciwnika tuż przy brzegu, obok pola minowego, ufając zaskoczeniu i szybkości. Przytacza ocenę brytyjskiego dowódcy, że akcję przeprowadzono umiejętnie i że przyniosła chlubę wyszkoleniu okrętów brytyjskich i sprzymierzonych, oraz analizę Royal Navy, która sukces przypisała przede wszystkim miesiącom i latom nieustannego szkolenia.²⁷ › Bitwa koło przylądka Spartivento 1940