Bitwa pod Belmont 1861: pierwsza bitwa Ulyssesa S. Granta

Belmont to niewielka bitwa, która miała znaczenie przede wszystkim z jednego powodu: po raz pierwszy w wojnie secesyjnej Ulysses S. Grant dowodził w niej wojskiem w boju. Omal nie skończyła się katastrofą, a zwycięstwo ogłosiły obie strony. Pokazała jednak Abrahamowi Lincolnowi generała, który chciał walczyć.²

Kto wygrał bitwę pod Belmont i dlaczego?

Żadna strona nie wygrała wyraźnie. 3000 żołnierzy Granta zdobyło i spaliło obóz konfederatów, ale Leonidas Polk przerzucił z Columbus posiłki i zepchnął ich z powrotem do łodzi. Straty były niemal równe, po około 600 ludzi z każdej strony. Konfederaci ogłosili zwycięstwo, bo Grant się wycofał; Grant mówił o sukcesie, bo planował tylko wypad.³

Kentucky i Missisipi

W 1861 roku Kentucky próbowało zachować neutralność. Lojalności w stanie były głęboko podzielone i obie strony wahały się przed pierwszym ruchem. Pierwsi ruszyli konfederaci: na początku września generał dywizji Leonidas Polk zajął Columbus w Kentucky, miasto na wysokich skarpach nad rzeką, i neutralność stanu upadła. Grant, dowodzący wtedy w Cairo w Illinois, odpowiedział zajęciem Paducah u ujścia rzeki Tennessee.⁴

Columbus stało się twierdzą, której działa panowały nad rzeką. Po drugiej stronie Missisipi, na brzegu Missouri, konfederaci trzymali mały obóz obserwacyjny przy przystani parowców w Belmont. National Park Service zauważa, że pozycja ta dawała im kontrolę nad łącznością między południowo-wschodnim Missouri a konfederatami na wschód od rzeki.⁵

Konfederaci chcieli też zamknąć samą rzekę. Przeciągnęli przez Missisipi, od brzegu w Columbus w stronę Belmont, ciężki żelazny łańcuch, który miał zatrzymać płynące na południe łodzie Unii; po stronie Kentucky trzymała go ogromna kotwica. W tygodniach przed bitwą kanonierki Unii sprawdzały skarpy i przekonały się, że baterii nie da się zaatakować od strony wody.⁶

Grant i Polk

Obaj dowódcy byli nietypowymi przeciwnikami. Grant, absolwent West Point i weteran wojny z Meksykiem, był generałem brygady ochotników dopiero od sierpnia 1861 roku. 28 sierpnia Frémont powierzył mu dowództwo w południowo-wschodnim Missouri z kwaterą główną w Cairo, tam gdzie Ohio wpada do Missisipi. Do 1 listopada, jak pisał później, miał tam co najmniej 20 000 ludzi, z których prawie żaden nie był jeszcze w bitwie.⁷

Polk był biskupem. Ukończył West Point, ale wkrótce zrezygnował ze służby i wstąpił do Kościoła episkopalnego, a w latach 30. XIX wieku należał już do jego czołowych biskupów na Południu. Przyjaźń z Jeffersonem Davisem, kolegą z West Point, przyniosła mu w 1861 roku nominację na generała dywizji. American Battlefield Trust ocenia, że wkraczając do Kentucky, kosztował Konfederację stan, który mógł być dla niej ogromnym atutem.⁸

Demonstracja zmienia się w atak

Na początku listopada dowódca Unii na zachodzie, generał dywizji John C. Frémont, dostał meldunki, że Polk zamierza wysłać wojska z Columbus do Missouri i Arkansas. Grant otrzymał rozkaz wykonania demonstracji w stronę Columbus, by takiemu ruchowi zapobiec. 6 listopada wypłynął z Cairo na transportowcach z około 3000 ludzi.⁹

Jego siły tworzyło pięć pułków piechoty z Illinois i Iowa oraz dwie kompanie kawalerii, przewożone parowcami pod eskortą dwóch drewnianych kanonierek. Żeby zmylić Polka, Grant wysłał już wcześniej kolumnę pułkownika Richarda Oglesby’ego w głąb południowo-wschodniego Missouri i poprosił generała brygady Charlesa F. Smitha o marsz z Paducah w stronę Columbus po stronie Kentucky. Na noc parowce przybiły do brzegu Kentucky kilkanaście kilometrów powyżej Columbus.¹⁰

Grant nie zamierzał staczać bitwy. Jego żołnierze rwali się do walki, a w pamiętnikach Grant pisał, że nie widział, jak mógłby utrzymać dyscyplinę i zaufanie żołnierzy, gdyby wrócił z nimi do Cairo, nie próbując niczego zrobić. National Park Service podaje, że w drodze dostał nowe wiadomości o konfederatach wysyłanych przeciw unionistom w południowo-wschodnim Missouri i skierował transportowce ku Belmont.¹¹

Grant datował tę wiadomość na około drugą w nocy 7 listopada: meldunek mówił, że nieprzyjaciel przeprawia wojska z Columbus na brzeg Missouri, zapewne przeciw Oglesby’emu. Samo Columbus było zbyt silne i miało zbyt liczną załogę, by je atakować, postanowił więc wylądować po stronie Missouri, rozbić obóz w Belmont i wrócić. HistoryNet zwraca uwagę, że z tamtego czasu nie zachował się żaden zapis tej wiadomości i że konfederaci szykowali się w rzeczywistości do wysłania wojsk na wschód, a nie na zachód.¹²

Walka o obóz

Rankiem 7 listopada wojska Unii wylądowały na brzegu Missouri około 5 km na północ od Belmont. Uprzedzony o desancie Polk przerzucił do obozu trzy pułki pod generałem brygady Gideonem Pillowem.¹³

Polk uważał desant za pozorowany. Według HistoryNet spodziewał się, że prawdziwy cios spadnie na Columbus od strony Kentucky, skąd nadciągała kolumna Smitha, i trzymał większość wojsk w twierdzy. Grant tak samo odczytał zamiary przeciwnika: konfederaci, pisał, musieli myśleć, że chce ściągnąć wojska ze wschodniego brzegu, a potem uderzyć na samo Columbus.¹⁴

Teren sprzyjał powolnej walce. Dolina rzeki po stronie Missouri była niska i podmokła, poprzecinana starorzeczami i porośnięta starym lasem, z nielicznymi polanami i polami kukurydzy. Grant postawił straż w suchym zagłębieniu przy przystani, by chroniła transportowce, potem około ósmej rano ruszył na południe i rozwinął większość ludzi w tyralierę w lesie.¹⁵

Żołnierze Unii szli przez lasy i pola kukurydzy i późnym rankiem natknęli się na ludzi Pillowa. Konfederaci byli powoli spychani do obozu, a potem za niego, aż na brzeg rzeki. Około 14.00, według American Battlefield Trust, żołnierze Unii zyskali przewagę i zajęli obóz.¹⁶

Grant jechał z czołem natarcia. Na początku walki zastrzelono pod nim konia i wziął innego od jednego z oficerów sztabu. Przez około cztery godziny walka przybierała na sile, a konfederaci cofali się ku swojemu obozowi. Obrońcy wycofali się przez zasieki ze ściętych drzew wokół namiotów i zeszli za krawędź brzegu, gdzie stroma skarpa kryła ich przed ogniem Unii.¹⁷

Zwycięstwo, a potem chaos

Wtedy rozprzęgła się dyscyplina. Dla wielu żołnierzy było to pierwsze zwycięstwo, więc zaczęli plądrować i świętować w zdobytym obozie. Grant pisał, że niektórzy wyżsi oficerowie byli niewiele lepsi od szeregowców: jeździli od jednej grupki do drugiej i wygłaszali przemówienia na cześć Unii, a żołnierze strzelali ze zdobytych dział do pustych parowców daleko poza zasięgiem.¹⁸

Grant zobaczył to, czego nie widzieli jego ludzie: dwa parowce płynące od strony Columbus, pełne szarych mundurów, i pobitych obrońców przesuwających się brzegiem na północ. Gdy nie zdołał nakłonić kanonierów, by obrócili zdobyte działa na załadowane łodzie, kazał podpalić obóz. Płomienie powiedziały bateriom konfederatów na skarpach, że obóz nie jest już w rękach swoich, i ich ciężkie działa otworzyły ogień do żołnierzy Unii, co przywróciło posłuch oficerom i szeregowym.¹⁹

Przebić się z powrotem

Pobici konfederaci schronili się pod stromym brzegiem, osłaniani przez ciężkie działa Columbus. Teraz przesunęli się wzdłuż brzegu na północ i wyszli na wyższy teren między ludźmi Granta a ich łodziami. Jednocześnie Polk, zrozumiawszy wreszcie, że atak nie jest pozorowany, przeprawiał przez rzekę kolejne oddziały, a jego artyleria biła przez rzekę w żołnierzy Unii.²⁰

Raport samego Polka wylicza posiłki: na początku trzy pułki pod Pillowem, potem w odstępach trzy kolejne, następnie Benjamin F. Cheatham, a na koniec dwa pułki, które Polk przeprawił osobiście, by wesprzeć uderzenie na skrzydło. HistoryNet opisuje, jak Cheatham zebrał rozproszonych żołnierzy z porannej walki i uderzył na tył kolumny Unii maszerującej z powrotem ku przystani, podczas gdy świeże oddziały zagrodziły jej drogę od czoła.²¹

Niektórzy oficerowie Granta, widząc, że są otoczeni, mówili o kapitulacji. Grant odpowiedział, jak wspominał w pamiętnikach, że skoro wyrąbali sobie drogę do środka, równie dobrze wyrąbią ją sobie na zewnątrz. Jego żołnierze, znów zdyscyplinowani, przebili się do przystani.²²

Sam Grant omal nie zdążył uciec. Wyjechawszy samotnie na zwiad, zobaczył kolumnę konfederatów idącą przez wysoką kukurydzę niespełna 50 metrów od niego, zawrócił konia i pogalopował ku rzece. Później dowiedział się, że Polk go zauważył i zachęcał swoich ludzi, by wypróbowali celność na samotnym Jankesie, ale nikt nie strzelił. Łodzie już odbijały od brzegu; kapitan jednej z nich kazał wysunąć trap, a koń Granta zsunął się po stromej skarpie i wszedł kłusem na pokład.²³

Park Service odnotowuje, że Grant wszedł na pokład ostatni. Położył się w kajucie, wyszedł na pokład, gdy z brzegu padły strzały, a po powrocie zobaczył, że pocisk przebił kanapę, na której przed chwilą leżał. Kanonierki Unii odpędziły konfederatów od brzegu i transportowce odpłynęły.²⁴

Rachunek strat

Straty były zbliżone. American Battlefield Trust podaje straty Unii na 607 ludzi, a Konfederacji na 641; HistoryNet pisze o ponad 600 ofiarach po każdej stronie. Grant w pamiętnikach ocenił własne straty na 485 ludzi, a straty konfederatów, według oficjalnego raportu, na 642.²⁵

Równie sporne są liczebności. American Battlefield Trust liczy 3114 żołnierzy Unii wobec około 5000 konfederatów łącznie. Grant pisał, że miał w walce około 2500 ludzi, nie licząc straży przy łodziach, przeciw mniej więcej 7000 konfederatów, jeśli doliczyć oddziały z Columbus, a Polk oceniał siły Unii na około 7500 ludzi. Obie strony wzięły jeńców: Grant przywiózł 175 konfederatów i dwa zdobyte działa.²⁶

Konfederaci ogłosili zwycięstwo, bo odepchnęli Granta do łodzi. Polk meldował, że nieprzyjaciel został doszczętnie rozbity i ścigany aż do rzeki. Grant mówił o sukcesie, bo planował tylko wypad; w pamiętnikach, jak zauważa American Battlefield Trust, pisał, że konfederaci porzucili potem wszelką myśl o wysyłaniu wojsk z Columbus.²⁷

Po Belmont

Grant wspominał, że na Północy ostro krytykowano Belmont jako zupełnie niepotrzebną bitwę. Dała jednak Grantowi wiarę w siebie i w swoich ludzi i zwróciła na niego uwagę Lincolna jako jednego z nielicznych generałów Unii, którzy chcieli walczyć. Sam Grant pisał, że jego żołnierze nabrali pod Belmont wiary w siebie, która nie opuściła ich przez całą wojnę.²⁸

Twierdza w Columbus wkrótce straciła znaczenie. W lutym 1862 roku Grant zdobył Fort Henry i Fort Donelson nad rzekami Tennessee i Cumberland, przerywając linię konfederatów biegnącą od Columbus do Bowling Green. Wiosną 1864 roku Lincoln powierzył Grantowi dowództwo wszystkich armii Unii. Więcej o tym dowódcy w naszym portrecie Ulyssesa S. Granta.²⁹

Skarpy w Columbus są dziś parkiem stanowym Columbus-Belmont, który upamiętnia bitwę. Można tam zobaczyć fragment wielkiego łańcucha i jego kotwicę, konfederackie działo i ziemne okopy oraz muzeum w budynku, który w czasie wojny służył jako szpital.³⁰