Bitwa o Fort Donelson 1862: Grant „Bezwarunkowa kapitulacja”

W lutym 1862 roku Unia miała niewiele powodów do świętowania. Wtedy ze zmarzniętych wzgórz nad rzeką Cumberland nadeszła wiadomość, że cała armia Konfederacji się poddała, a mało znany generał Ulysses S. Grant nie zaproponował jej żadnych warunków.⁶

Bitwa wojny secesyjnej · Zobacz też: bitwa pod Belmont, oblężenie Vicksburga · Dalej: Bitwa pod Shiloh

Kto wygrał bitwę o Fort Donelson i dlaczego?

Wygrała Unia. Grant otoczył fort od lądu, a kanonierki Foote'a podeszły rzeką. Gdy 15 lutego Konfederaci przebili się z okrążenia, ich generałowie odwołali wojsko z powrotem, zamiast przejść przez wyłom. Grant natychmiast kontratakował i zamknął drogę, a następnego ranka załoga poddała się bezwarunkowo.⁷

Tło: rzeczna brama na Południe

Na początku 1862 roku linia Konfederacji na Zachodzie biegła przez Kentucky i Tennessee, a miejsc, w których przecinały ją rzeki, strzegły dwa forty: Fort Henry nad Tennessee i Fort Donelson nad Cumberland, rzeką prowadzącą do Nashville, stolicy Tennessee. Konfederaci z Tennessee zbudowali Donelson latem 1861 roku przede wszystkim jako baterię panującą nad rzeką.⁸

6 lutego kanonierki Unii zmusiły Fort Henry do kapitulacji. Grant chełpił się, że zdobędzie Fort Donelson 8 lutego, ale deszcz zamienił drogi w błoto, a kanonierki długo opływały rzekami, więc wyruszył dopiero 12 lutego. Przeszedł około dwudziestu kilometrów i nie napotkał oporu.⁹ › Ulysses S. Grant

Po stronie Konfederacji dowódca departamentu Albert Sidney Johnston był przekonany, że żaden ziemny fort nie wytrzyma ognia kanonierek Unii, a jednak zostawił w nim załogę i posłał tam czterech generałów z posiłkami, według historyka B. Franklina Coolinga tylko z mglistymi instrukcjami.¹⁰

Armie i dowódcy

Grant dowodził armią Unii w stopniu generała brygady. Dywizja Johna McClernanda trzymała prawe skrzydło, dywizja Charlesa F. Smitha lewe, a od 14 lutego środek zajęła nowa dywizja Lew Wallace'a. Na rzece komandor Andrew H. Foote miał cztery pancerniki, St. Louis, Pittsburg, Louisville i Carondelet, oraz drewniane kanonierki Tyler i Conestoga.¹¹

Konfederaci mieli czterech generałów: najstarszego rangą Johna B. Floyda, byłego sekretarza wojny w gabinecie prezydenta Buchanana, Gideona Pillowa, Simona Bolivara Bucknera i Bushroda Johnsona. Jazdą dowodził podpułkownik Nathan Bedford Forrest.¹²

Sam fort był ziemnym umocnieniem na skarpie nad rzeką, z linią okopów strzeleckich dla piechoty od strony lądu. Jego baterie nadrzeczne miały według Służby Parków Narodowych jedenaście ciężkich dział, a Floyd meldował o trzynastu działach różnych kalibrów ustawionych w forcie.¹³

Liczebność zależy od źródła. American Battlefield Trust liczy 24 531 żołnierzy Unii i 16 171 Konfederatów, a Cooling podaje około 15 tysięcy Konfederatów przeciw 17 do 21 tysiącom żołnierzy Unii. Buckner w raporcie oficjalnym napisał, że armia Konfederacji nigdy nie liczyła więcej niż 12 tysięcy ludzi. Sam Grant, pisząc w 1885 roku, sądził, że miał przed sobą około 21 tysięcy ludzi, a ostatniego dnia 27 tysięcy własnych.¹⁴

Decyzje dowódców

Celem Granta od początku, jak pisał później Lew Wallace, był nie fort, lecz armia w jego wnętrzu, a zamknięcie rzeki za nią powierzył kanonierkom Foote'a, które tak szybko zwyciężyły pod Fortem Henry. W pamiętnikach Grant wyjaśnia, że od 12 do 14 lutego miał tylko około 15 tysięcy ludzi i żadnych kanonierek, więc mógł jedynie utrzymywać pozycje do przybycia floty i świeżych oddziałów.¹⁵

Dowódcy Konfederacji za każdym razem, gdy się naradzali, dochodzili do tego samego wniosku: fortu nie da się utrzymać. Po bitwie z kanonierkami 14 lutego Floyd, jak meldował, zwołał po zmroku dowódców dywizji i brygad, którzy przyjęli plan uderzenia o świcie na prawe skrzydło Unii i otwarcia drogi na południe, ku Nashville: Pillow miał atakować na lewym skrzydle, a Buckner uderzyć ze środka wzdłuż drogi do Wynn's Ferry. Pillow w swoim raporcie opisał cel inaczej, jako rozbicie oblegających, zanim ich świeże oddziały zajmą pozycje.¹⁶

Grant nie spodziewał się walki na lądzie. Przed świtem 15 lutego ranny Foote poprosił go na swój okręt flagowy, a Grant pojechał na przystań, cztery czy pięć mil od swojego prawego skrzydła, nakazawszy dowódcom dywizji trzymać pozycje i nie wszczynać walki. Był na pokładzie St. Louis, gdy Konfederaci uderzyli.¹⁷

Bitwa w fazach

12 i 13 lutego: okrążenie. Dywizje Granta zajęły grzbiety wzgórz naprzeciw okopów strzeleckich Konfederatów po lądowej stronie fortu. 13 lutego żołnierze Unii badali linie przeciwnika i już te walki były kosztowne. Potem przyszła zmiana pogody: deszcz i śnieg ustąpiły przenikliwemu mrozowi, a żołnierze obu armii leżeli pod gołym niebem na zamarzniętej ziemi.¹⁸

14 lutego: kanonierki. Rano transportowce wysadziły poniżej fortu świeże oddziały Unii pod osłoną nowo przybyłych kanonierek. Grant miał już nową dywizję Lew Wallace'a i około 2500 ludzi z dywizji Smitha sprowadzonych z Fortu Henry. Po południu Foote poprowadził pancerniki w górę Cumberland, by powtórzyć sukces spod Fortu Henry. Podeszły na kilkaset jardów do baterii nadrzecznych fortu, strzelając bez przerwy. Po mniej więcej półtorej godzinie ciężkie działa na skarpie poważnie uszkodziły trzy okręty i zmusiły flotyllę do odwrotu, a sam Foote został ranny. Wzdłuż linii Konfederatów rozległy się wiwaty.¹⁹

15 lutego: próba wyrwania się. Armia Granta rosła z dnia na dzień, więc generałowie Konfederacji postanowili przebić się z okrążenia. Wczesnym rankiem skupili siły przeciw prawemu skrzydłu Unii, a dywizja McClernanda cofała się krok po kroku, otwierając drogę na południe, ku Nashville.²⁰

Żołnierze McClernanda ustąpili głównie dlatego, że skończyły im się naboje, jak pisał później Grant, choć skrzynki z amunicją leżały tuż obok. Lew Wallace ze środka linii posłał McClernandowi na pomoc jedną ze swoich brygad, która pomogła zatrzymać natarcie Konfederatów przed resztą linii Unii.²¹

Punkt zwrotny: rozkaz powrotu

Gdy droga wydawała się już wolna, Gideon Pillow kazał nacierającym wrócić do okopów. American Battlefield Trust nazywa ten rozkaz niewytłumaczalnym; Służba Parków Narodowych przypisuje go zamętowi i niezdecydowaniu dowódców Konfederacji, którzy nie potrafili się zgodzić, czy uciekać, czy bronić fortu.²²

Grant dostrzegł szansę. Przybywszy na pole bitwy, powiedział oficerowi swojego sztabu, że część jego ludzi jest mocno zdemoralizowana, „ale nieprzyjaciel musi być jeszcze bardziej, bo próbował się przebić i się cofnął: kto teraz pierwszy zaatakuje, ten zwycięży”. Uznał, że przeciwnik ogołocił własne prawe skrzydło, by przeprowadzić natarcie, i gdy McClernand i Lew Wallace odbijali utracony teren, kazał Smithowi szturmować umocnienia Konfederatów na lewym skrzydle. Dywizja Smitha przełamała zewnętrzną linię okopów przed zmrokiem i spędziła noc wewnątrz linii wroga. Droga ucieczki znów się zamknęła.²³

Następstwa: noc, w której uciekli generałowie

Tej nocy generałowie zebrali się na naradzie w hotelu w Dover i uznali, że fortu nie da się utrzymać. Floyd, który jako były sekretarz wojny bał się tego, co czeka go w niewoli, przekazał dowództwo Pillowowi, a ten oddał je Bucknerowi. Floyd i Pillow odpłynęli w górę rzeki ku Nashville z częścią załogi: według Służby Parków Narodowych z około dwoma tysiącami ludzi, według Granta i Coolinga z około trzema tysiącami.²⁴

Forrest nie zamierzał się poddać. Zebrał jazdę i wymknął się przez śnieg, brodząc przez lodowate rozlewisko wezbranego potoku na południe od Dover. Grant szacował, że wyszło z nim około tysiąca ludzi, Cooling, że 1500 jeźdźców i trochę piechoty.²⁵

Rankiem 16 lutego Buckner, który znał Granta z West Point i z wojny meksykańskiej, poprosił o rozejm i o wyznaczenie komisarzy do ustalenia warunków. Grant odpisał: „Nie przyjmę żadnych warunków poza bezwarunkową i natychmiastową kapitulacją. Zamierzam niezwłocznie ruszyć na wasze umocnienia”. Buckner odpowiedział, że położenie zmusza go do przyjęcia warunków, które nazwał nieszlachetnymi i nierycerskimi, i fort się poddał.²⁶

Rachunek strat

Nikt nie wiedział dokładnie, ilu ludzi się poddało. Buckner mówił Grantowi, że nie mniej niż 12 i nie więcej niż 15 tysięcy, ale w raporcie oficjalnym napisał, że po odejściu brygady Floyda armia zmalała do niespełna 9 tysięcy. American Battlefield Trust liczy ponad 13 tysięcy ludzi, którzy zostali w forcie, a Grant zameldował o 12 do 15 tysiącach jeńców oraz około 20 tysiącach karabinów, 48 działach i 17 ciężkich.²⁷

Straty Unii są lepiej znane, choć obliczenia się różnią. Battles and Leaders podaje dla armii 510 zabitych, 2152 rannych i 224 wziętych do niewoli lub zaginionych, razem 2886, oraz 54 zabitych i rannych na kanonierkach; American Battlefield Trust podaje 2691: 507 zabitych, 1976 rannych i 208 zaginionych lub wziętych do niewoli. Liczby zabitych i rannych Konfederatów nigdy nie podano dokładnie; Pillow szacował je na około dwa tysiące.²⁸

Skutki sięgnęły daleko poza wzgórza Dover. Konfederaci musieli oddać południowe Kentucky i dużą część środkowego i zachodniego Tennessee. Nashville wkrótce porzucono wśród zamieszek i paniki, a miasto stało się wielkim składem zaopatrzenia armii Unii; wiadomość wstrząsnęła Johnstonem. Floyda i Pillowa oficjalnie potępiono za porzucenie swoich żołnierzy; Buckner trafił do więzienia na Północy, z którego wyszedł dzięki wymianie jeńców.²⁹

Dziedzictwo i pamięć

Północ odniosła pierwsze wielkie zwycięstwo w tej wojnie i zyskała bohatera. Grant awansował na generała majora, a jego inicjały zaczęto czytać jako Unconditional Surrender, bezwarunkowa kapitulacja. Cooling pisze, że droga do Appomattox i do Białego Domu zaczęła się dla niego w Forcie Donelson; w ciągu kilku tygodni jego armia szła już ku Shiloh.³⁰

Sukces przyniósł też zawiść. Przełożony Granta, Henry Halleck, skarżył się w Waszyngtonie, że Grant bez zgody pojechał do Nashville i nie przysyła raportów, a Grant stracił dowództwo w polu i, jak sam pisał, znalazł się właściwie w areszcie. Halleck wkrótce się wycofał i oczyścił go z zarzutów, a Grant dopiero po latach dowiedział się, że to raporty Hallecka wywołały całą sprawę.³¹

Fort Donelson dziś

Pole bitwy pod Dover w stanie Tennessee chroni Służba Parków Narodowych jako Fort Donelson National Battlefield. Można tu przejść ziemny fort i okopy Konfederatów, spojrzeć w dół Cumberland z baterii nadrzecznych, zobaczyć hotel w Dover, w którym Buckner się poddał, i odwiedzić Narodowy Cmentarz Fortu Donelson.³² › Dowódcy amerykańskiej wojny secesyjnej