Bitwa pod Civetot 1096: koniec krucjaty ludowej

Pierwsza krucjata kojarzy się ze zdobyciem Jerozolimy w 1099 roku. Jej pierwsza fala nawet się do niej nie zbliżyła. Jesienią 1096 roku wielki tłum zwykłych ludzi, którzy przeszli za Piotrem Pustelnikiem przez Europę, przeprawił się do Anatolii przed armiami rycerskimi i w ciągu trzech miesięcy niemal wszyscy zginęli albo zostali sprzedani w niewolę.²

Tło: armia Piotra Pustelnika

Gdy papież Urban II wezwał do krucjaty na synodzie w Clermont w listopadzie 1095 roku, Piotr, kaznodzieja pochodzący zapewne z Amiens, poniósł to wezwanie przez Francję aż do Niemiec, a za nim ruszyły tłumy. Piotr przyjmował każdego, kto chciał iść, i większość jego ludzi stanowili chłopi i mieszczanie bez porządnego ekwipunku i bez wyszkolenia; jechało z nimi zaledwie kilkuset rycerzy.³

Marsz na wschód był gwałtowny. Pierwszy szedł oddział Waltera bez Mienia, a większa kolumna Piotra podążała tą samą drogą. Brakowało żywności i pielgrzymi bili się po drodze z Węgrami i Bułgarami; Albert z Akwizgranu pisze, że około czterech tysięcy Węgrów padło, gdy ludzie Piotra szturmowali przygraniczne miasto, które nazywa Malevillą, a Crusades Reference Library podaje podobną liczbę. Tysiące pielgrzymów zginęły w walkach, z głodu i w wypadkach, zanim kolumna dotarła w sierpniu 1096 roku do Konstantynopola.⁴ › Bitwa pod Manzikertem 1071

Przez Bosfor

Cesarz Aleksy I Komnen prosił Zachód o żołnierzy, a nie o tłum, który musiał wyżywić. Namawiał Piotra, by przed przeprawą do Azji zaczekał na armie rycerskie. Pielgrzymi zaczęli jednak plądrować przedmieścia; Gesta Francorum podają, że burzyli i palili budynki i zdzierali ołów z dachów kościołów, a rozgniewany cesarz kazał przewieźć ich na drugą stronę cieśniny.⁵

Rozbili obóz w porcie Civetot; Anna Komnena, córka cesarza i historyczka, umieszcza go w pobliżu miasteczka Helenopolis. W głębi lądu leżała Nicea, siedziba seldżuckiego sułtana Kilidż Arslana I. Britannica zauważa, że sułtan, syn Sulejmana, odzyskał Niceę w 1092 roku, zaledwie cztery lata przed przybyciem krzyżowców.⁶

Armie i dowódcy

Krzyżowcy nie mieli jednego wodza. Piotr był ich przywódcą duchowym, a Walter bez Mienia najbliższym odpowiednikiem dowódcy, z garstką rycerzy u boku. Albert ocenia siły, które w końcu wyruszyły z obozu, na 25 tysięcy pieszych i 500 rycerzy w zbrojach, Crusades Reference Library na około 20 tysięcy.⁷

Naprzeciw nich stali Turcy seldżuccy Kilidż Arslana, którego Albert, myląc go z ojcem, nazywa Solimanem. Zarówno Albert, jak i Gesta opisują ich jako walczących przede wszystkim łukiem.⁸

Przebieg bitwy

Wyprawy łupieskie i Xerigordos

Bez stanowczego przywództwa wojsko podzieliło się według języka. Gesta podają, że Longobardowie i Niemcy odłączyli się od Francuzów pod Nikomedią i wybrali własnego przywódcę, Rinalda; Anna nazywa tę grupę Normanami. Francuskie oddziały pustoszyły okolice Nicei i uprowadzały stada, a Anna oskarża je o okrucieństwa wobec miejscowej ludności. Potem niemiecki oddział zajął zamek Xerigordos za Niceą i znalazł w nim pełno zboża, wina i mięsa.⁹

Wojska sułtana nadeszły pod koniec września i obległy zamek. Odcięci od wody obrońcy straszliwie cierpieli z pragnienia, a gdy zamek padł, zostali zabici albo wzięci do niewoli i sprzedani. Crusades Reference Library ocenia jego załogę na około sześć tysięcy, Albert na trzy tysiące pieszych i dwustu rycerzy.¹⁰

21 października: zasadzka

To, co wyciągnęło główne siły z obozu, opisuje się na dwa sposoby. Anna Komnena pisze, że Turcy wysłali do obozu dwóch ludzi z fałszywą wieścią, że Normanowie zdobyli Niceę i ją plądrują, więc krzyżowcy w nieładzie rzucili się po swoją część łupów. Albert z Akwizgranu i Crusades Reference Library podają, że gdy dotarła wieść o rzezi w Xerigordos, szeregowi pielgrzymi zmusili niechętnych przywódców do wymarszu w odwecie, podczas nieobecności Piotra. Tak czy inaczej rankiem 21 października ruszyli w stronę Nicei.¹¹

Turcy czekali na drodze. Krzyżowców rozbito i zepchnięto z powrotem ku obozowi; Walter bez Mienia zginął. Turcy wdarli się za nimi do obozu, wymordowali wielu z tych, którzy w nim zostali, chorych, starych i bezbronnych, a młode kobiety i chłopców uprowadzili w niewolę.¹²

Punkt zwrotny: ostatnia obrona nad morzem

Kilka tysięcy ocalałych schroniło się w starej twierdzy nad brzegiem. Albert pisze, że zabarykadowali jej pustą bramę tarczami i kamieniami i odpierali grad strzał; według Gesta Turcy ułożyli pod murami drewno, by ich wykurzyć ogniem, a obrońcy sami je podpalili, tak że ogień zwrócił się przeciw napastnikom. Gdy cesarz dowiedział się o klęsce, wysłał przez cieśninę statki i wojsko, Turcy się wycofali, a ocalali zostali uratowani.¹³

Gdzie był Piotr?

Źródła różnią się w sprawie samego Piotra. Gesta Francorum, Albert z Akwizgranu, Britannica i Crusades Reference Library podają, że wrócił do Konstantynopola, nie mogąc zapanować nad tłumem, i bitwę ominął. Anna Komnena pisze natomiast, że Piotr z kilkoma towarzyszami uszedł z rzezi i schronił się w Helenopolis, gdzie Turcy próbowali go pochwycić, dopóki cesarz nie wysłał statków na ratunek.¹⁴

Następstwa

Civetot zakończyło krucjatę ludową. Piotr czekał w Konstantynopolu na armie książęce i w 1097 roku przeszedł z nimi przez Anatolię. Był pod Antiochią, wygłosił kazanie przed szturmem Jerozolimy w 1099 roku, a po powrocie do Europy założył klasztor Neufmoustier na terenie dzisiejszej Belgii i zmarł w 1115 roku.¹⁵

Dziedzictwo i pamięć

Nikt nie policzył zabitych. Crusades Reference Library podaje, że z tych, którzy ruszyli na Niceę, ocalała tylko niewielka grupa. Anna Komnena, pisząc kilkadziesiąt lat później, opisuje ciała ułożone w coś, co nazywa nie kopcem, lecz górą, i dodaje, że później kości wmurowano w ścianę twierdzy. Jej relacja jest barwna, ale z drugiej ręki, a jej liczby znacznie przewyższają inne szacunki: przypisuje Piotrowi 80 tysięcy pieszych i 100 tysięcy konnych, podczas gdy Crusades Reference Library liczy od dwudziestu do czterdziestu tysięcy uczestników, a Albert 25,5 tysiąca uzbrojonych pod Civetot. Lepiej czytać ją jako obraz skali klęski niż jako rachunek.¹⁶

Crusades Reference Library ocenia, że Piotr był lepszym mówcą niż przywódcą: jego kazania porwały tysiące ludzi, a jego dowodzenie tysiące z nich kosztowało życie i zatruło stosunki między Bizancjum a krzyżowcami, którzy przyszli później. Anna ze swej strony obwiniała chciwość i niesubordynację łacinników, a Gesta Francorum, spisane z perspektywy krzyżowców, oddają cześć poległym w Xerigordos jako pierwszym męczennikom krucjaty.¹⁷