Bitwa pod Hopton Heath 1643: bitwa wojny domowej pod Stafford

Było niedzielne popołudnie na wrzosowisku pod Stafford, a światło już gasło. Hrabia w pełnej zbroi poprowadził dwie szarże, które zmiotły z pola jazdę przeciwnika i dotarły do jego dział. Potem jego koń padł wśród parlamentarnej piechoty, jego kawalerzyści pognali dalej za uciekającymi, a on został sam na ziemi, otoczony. Gdy zapadła noc, ludzie króla mieli pole bitwy, działa nieprzyjaciela i drogę do Stafford. Nieprzyjaciel miał ciało ich wodza.²

Hopton Heath to najważniejsza bitwa stoczona w hrabstwie Stafford w czasie wojny domowej. Była niewielka w porównaniu z Edgehill, ale toczyła się o stolicę hrabstwa i kosztowała króla życie hrabiego Northamptona.³

Tło: wyścig o środkową Anglię

Wojna Karola I z Parlamentem wybuchła latem 1642 roku, a po krwawym remisie pod Edgehill w październiku obie strony spędziły zimę na umacnianiu władzy w hrabstwach. W hrabstwie Stafford stronnicy króla trzymali zarówno Lichfield, jak i samo Stafford. Miasto było ważne dla obu stron: leżało na szlaku zaopatrzenia między królewską stolicą w Oksfordzie a północą, gdzie w lutym 1643 roku na wybrzeżu Yorkshire wylądowała królowa Henrietta Maria z pieniędzmi, oficerami i amunicją z kontynentu.⁴ › Bitwa pod Edgehill, 1642

Pierwszy ruch wykonał Parlament. Jego dowódca w hrabstwach Warwick i Stafford, purytański par Robert Greville, lord Brooke, ruszył na Lichfield, gdzie dziedziniec katedralny, otoczony wysokim murem, osłaniał rojalistyczną załogę. Gdy na początku marca kierował oblężeniem, jeden z obrońców trafił go z dziedzińca w oko i Brooke zginął na miejscu. Rojaliści dopatrzyli się w dacie znaku: był to dzień świętego Czada, patrona katedry, którą ostrzeliwały działa Brooke'a.⁵

Jego zastępca, sir John Gell z Derby, przejął dowództwo i tak mocno naciskał, że dziedziniec skapitulował w ciągu kilku dni. Utrata Lichfield zaniepokoiła króla, a część rojalistów z hrabstwa schroniła się w Stafford. Historic England odnotowuje, że Karol wysłał hrabiego Northamptona z Banbury na północ, by ratował sytuację w hrabstwie Stafford.⁶

Armie i dowódcy

Spencer Compton, 2. hrabia Northampton, należał do najbardziej oddanych rojalistów w Anglii. Zanim król w sierpniu 1642 roku w ogóle rozwinął sztandar, hrabia stawił czoło lordowi Brooke'owi w hrabstwie Warwick i przejął artylerię, którą Brooke zostawił w Banbury. Potem trzymał Banbury dla króla. Rojalistyczny historyk Clarendon pisał, że hrabia oddał sprawie całą rodzinę: czterech jego synów służyło pod nim jako oficerowie.⁷

W połowie marca Northampton ruszył z Banbury na północ z silnym oddziałem jazdy i dragonów oraz garstką piechoty, a w Stafford połączył się z pułkownikiem generalnym Henrym Hastingsem i jego jazdą. Razem mieli około 1200 ludzi, w większości kawalerzystów; co do tej liczby zgadzają się Historic England i BCW Project. Relacje rojalistów podają mniej, poniżej tysiąca.⁸

Naprzeciw stanęło dwóch najenergiczniejszych miejscowych dowódców Parlamentu. Gell trzymał dla Parlamentu Derby, a jego oddziały właśnie zwyciężyły pod Lichfield. Sir William Brereton dowodził siłami Parlamentu w hrabstwie Chester z kwatery głównej w Nantwich. Umówili się, że połączą siły na Hopton Heath, na północny wschód od Stafford, i razem uderzą na miasto. Historic England i Historic UK przypisują im tego dnia około 1500 ludzi; rojalista Clarendon twierdził, że po połączeniu mieli blisko 3000 jazdy i piechoty z dobrą artylerią.⁹

Przebieg bitwy

Gell wybiera pozycję

Gell pierwszy dotarł na wrzosowisko i ustawił się, czekając na Breretona. List rojalisty spisany po bitwie i przechowywany w archiwach hrabstwa tłumaczy, dlaczego to było ważne: kto pierwszy stanął w polu, ten wybierał teren. Muszkieterowie Gella obsadzili żywopłoty i stare murki na jednym skrzydle, główne siły muszkieterów i pikinierów stały na nierównym gruncie pełnym króliczych nor, gdzie konie nie mogły bezpiecznie szarżować, a działa ustawiono na wzniesieniu z tyłu. Opis ugrupowania w BCW Project bardzo dokładnie zgadza się z listem.¹⁰

Rojaliści odpowiedzieli z opóźnieniem. Ich oddziały kwaterowały w całej okolicy i zanim się zebrały i wyszły ze Stafford, było już popołudnie; Historic England datuje starcie na środek popołudnia. Piechota Breretona wciąż nie nadeszła, więc Northampton postanowił uderzyć natychmiast, zanim zdąży się rozwinąć.¹¹

Odzywa się Roaring Meg

Rojaliści wytoczyli swoje jedyne ciężkie działo, nazywane Roaring Meg, czyli Rycząca Meg. BCW Project nazywa je półkartaunem, a archiwum hrabstwa Stafford działem 29-funtowym; oba źródła zgadzają się, że jego ogień skutecznie raził środek parlamentarnego szyku, a archiwum przypisuje mu znaczną część sukcesu rojalistów.¹²

Dwie szarże i poległy hrabia

Wtedy Northampton zaszarżował. Clarendon pisze, że wrzosowisko wydawało się równe i otwarte, a jazda rojalistów, co najmniej równa liczebnie jeździe przeciwnika, rozbiła jedno skrzydło, po czym zebrała się i rozbiła resztę, tak że parlamentarzystom ledwie został na polu jakiś jeździec. W drugiej szarży rojaliści dotarli do dział i zdobyli osiem sztuk, jak podają zgodnie Clarendon i list rojalisty.¹³

Cenę zapłacono w pościgu. Northampton był już wśród nieprzyjacielskiej piechoty, gdy jego koń dostał kulę i padł, a jego kawalerzyści, goniąc uciekających, zostawili go w tyle. To, co stało się potem, opowiedzieli jego wrogowie. Według Clarendona i BCW Project zaproponowano mu pardon, a on odmówił, mówiąc, że gardzi łaską takich podłych łotrów i buntowników, i zginął od ciosu halabardą w tył głowy. Clarendon dodaje, że wcześniej zabił oficera, który pierwszy do niego dobiegł.¹⁴

Piechota wytrzymuje

Piechota Parlamentu nie pękła. Sir Thomas Byron poprowadził na nią regiment księcia Walii, z pewnym skutkiem, ale został ciężko ranny, a najstarszy syn Northamptona, lord Compton, dostał kulę w nogę. Autor rojalistycznego listu pisze, że te straty tak zniechęciły kawalerzystów, że trudno ich było namówić do kolejnej szarży, choć Hastings i oficerowie próbowali. Zapadał zmrok, a otwarte wrzosowisko okazało się pełne dołów i jam groźnych dla koni.¹⁵

Punkt zwrotny

Losy bitwy rozstrzygnęła chwila, w której padł Northampton. Do tego momentu rojaliści zrobili wszystko, co mogła zrobić armia konna: przepędzili jazdę przeciwnika i zdobyli działa, a nieprzyjacielska piechota stała osamotniona na swoim nierównym terenie. Bez wodza, z Byronem i Comptonem wyłączonymi z walki, rojaliści nie zdołali zadać ostatniego ciosu. Clarendon ujął to tak: armia, która miała wszystkie oznaki zwycięstwa poza swoim wodzem, uważała się za zgubioną, a strona, która nocą uciekła, ledwie wierzyła, że przegrała.¹⁶

Następstwa

Po zmroku obie armie pozostały w pobliżu pola. Rano nieprzyjaciela nie było już widać: parlamentarzyści wymknęli się w nocy. Rojaliści ściągnęli zdobyte działa do Stafford. Brereton wrócił do hrabstwa Chester, a Gell do Derby, i ich plan zdobycia Stafford na razie upadł.¹⁷

Ciało hrabiego stało się kartą przetargową. Ludzie Gella zabrali je z pola, a gdy jego syn, już jako 3. hrabia, wysłał trębacza z prośbą o wydanie zwłok, Gell i Brereton zażądali w zamian zdobytych dział, amunicji i jeńców. Zarówno list rojalisty, jak i Clarendon potępiają to jako sprzeczne z prawami wojny, a wymiany odmówiono.¹⁸

Nikt rzetelnie nie policzył zabitych. Clarendon oceniał straty Parlamentu na ponad 200 zabitych lub wziętych do niewoli i drugie tyle rannych, a zabitych rojalistów na zaledwie 25. List rojalisty twierdził, że na jednego poległego rojalistę przypadało dziesięciu zabitych przeciwników, i oskarżał ich o ukrywanie ciał w stawach i dołach. Historic UK podaje łącznie od 300 do 500 zabitych i rannych. Wszystkie te liczby pochodzą od autorów stojących po jednej ze stron albo z późniejszych szacunków.¹⁹

Odzyskiwanie środkowej Anglii przez rojalistów nie skończyło się na Stafford. Po kilku tygodniach nadciągnął książę Rupert i po mniej więcej dziesięciodniowym oblężeniu odbił pod koniec kwietnia dziedziniec katedralny w Lichfield.²⁰

Dziedzictwo i pamięć

Hopton Heath pamięta się mniej z powodu tego, co rozstrzygnęła, a bardziej z powodu tego, kto tam zginął. Syn Northamptona, James, odziedziczył tytuł i regimenty ojca i walczył dalej za króla, a u jego boku bracia. Clarendon nakreślił zmarłego hrabiego jednym z najcieplejszych portretów w swojej historii: człowiek wielkiej odwagi, honoru i wierności, który znosił każdy trud jak prosty żołnierz i zwykł mówić, że jeśli przeżyje tę wojnę, z pewnością nigdy nie dostąpi tak szlachetnej śmierci.²¹

Bitwa dobrze pokazuje też lokalny charakter pierwszego roku wojny. Stoczyły ją siły hrabstw pod wodzą miejscowych możnych, o stolicę hrabstwa, a potem obie armie wróciły do siebie: do Derby, Nantwich i Stafford. Jej historia należy do tego samego ciągu co większe bitwy, które nadeszły później, od Newbury po Worcester.²²

Pole bitwy dziś

Pole bitwy figuruje w prowadzonym przez Historic England rejestrze historycznych pól bitewnych od 1995 roku. Otwarte wrzosowisko z 1643 roku to dziś ogrodzone pola uprawne poprzecinane publicznymi ścieżkami, a Battlefields Trust prowadził po nim wycieczki z przewodnikiem, trasą długości około trzech kilometrów, startując spod świetlicy we wsi Salt.²³ › 19 marca w historii wojskowości