Upadek Karsu 1920: twierdza, która padła bez walki

Kars powinien był bronić się długo. Eddie Arnavoudian nazywa go miastem z natury niemal nie do zdobycia, silnie ufortyfikowanym i dobrze wyposażonym, a jesienią 1920 roku był wielkim zachodnim bastionem młodej Republiki Armenii. Padł w ciągu kilku dni. Ormiańscy historycy do dziś spierają się, dlaczego, a sam ten dzień w Turcji i w Armenii pamięta się zupełnie inaczej.²

Tło: twierdza na styku imperiów

Miasto leży na wysokim płaskowyżu nad rzeką Kars, a nad nim na skalnym cyplu wznosi się cytadela. Rosja zdobyła je w wojnie lat 1877 i 1878 i trzymała przez czterdzieści lat.³ › Największe bitwy Imperium Osmańskiego

I wojna światowa wywróciła tę granicę do góry nogami. Kiedy rewolucyjna Rosja zawarła w marcu 1918 roku pokój brzeski, musiała oddać Kars, a armia osmańska wkroczyła tam ponownie w kwietniu, gdy front rosyjski się rozpadł. Armenia, niepodległa od 28 maja 1918 roku, musiała 4 czerwca przyjąć traktat batumski i dawną granicę z 1878 roku.⁴

Klęska Osmanów znów wszystko odwróciła. Rozejm w Mudros z października 1918 roku zmusił armię osmańską do odwrotu na granicę z 1914 roku, Kars ewakuowano, a w kwietniu 1919 roku miasto i jego prowincja przeszły do republiki ormiańskiej.⁵

W 1920 roku stawka wzrosła. 10 sierpnia Armenia podpisała traktat z Sèvres, w którym rząd osmański uznał ją za wolne i niepodległe państwo, z obietnicą rozległych ziem na wschodzie Anatolii. Narodowy rząd w Ankarze pod wodzą Mustafy Kemala odrzucił traktat, a Tatul Hakobian opisuje późniejszą inwazję jako turecką odpowiedź na Sèvres.⁶

Zmienił się też układ sił wokół Armenii. W kwietniu 1920 roku Armia Czerwona weszła do Azerbejdżanu i Rosja Radziecka wróciła na Kaukaz. Moskwa i Ankara, jeszcze trzy lata wcześniej wrogowie, miały teraz wspólnego przeciwnika w zachodnich aliantach i obie widziały zagrożenie w dużej Armenii pod zachodnim patronatem; Hakobian i Mikael Jalanuzian opisują ich współdziałanie przeciw republice ormiańskiej.⁷

Armie i dowódcy

Turecki front wschodni prowadził Kâzım Karabekir, generał, który w 1919 roku dowodził XV Korpusem w Erzurum i oddał swoje wojska do dyspozycji Mustafy Kemala, gdy ten nie miał jeszcze żadnej oficjalnej pozycji. Naciskał na działania na wschodzie i 20 września 1920 roku Ankara pozwoliła mu wkroczyć do prowincji karskiej, a głównym celem miało być zniszczenie armii ormiańskiej.⁸

Po stronie ormiańskiej generał Mowses Silikian dostał dowództwo frontu karskiego z uprawnieniami naczelnego wodza, a generałowie Daniel Bek-Pirumian i Artiom Howsepian odpowiadali za rejon twierdzy. Na południe od Araksu, na froncie surmalińskim wokół Igdyru, osobnymi oddziałami dowodził partyzancki wódz Dro.⁹

Dowództwo nie umiało działać razem. Wojskowi kłócili się między sobą i z nieregularnym dowódcą Sepuhem, a cywilny gubernator Karsu Stepan Ghorghanian słał do Erywania kolejne raporty o zaniedbaniach generałów, z których nic nie wynikało. Historyk Aszot Hajruni twierdzi, że generałów osłaniał minister obrony i dlatego zostali na stanowiskach.¹⁰

Z wojskiem było jeszcze gorzej. Oddziały w Karsie wzięły udział w bolszewickim buncie przeciw rządowi w maju 1920 roku, a bolszewicka propaganda dalej podkopywała dyscyplinę; Hajruni uważa demoralizację armii za źródło klęski. Jesienna mobilizacja przyniosła ludzi, ale dezercje przerzedzały szeregi szybciej, niż dało się je uzupełnić.¹¹

Bitwa w fazach

Olti, wrzesień. Pierwszy cios spadł na Olti i tamtejsze kopalnie węgla, które armia ormiańska zajęła w czerwcu 1920 roku. W połowie września Turcy odbili okręg, a oddziały ormiańskie się wycofały.¹²

Główna ofensywa. Ogólne natarcie Karabekira ruszyło w ostatnich dniach września: Arnavoudian datuje je na 24 września, turecka encyklopedia islamu TDV na 28 września. W ciągu kilku dni padły Sarıkamış i Kağızman.¹³

Mobilizacja. Erywań ogłosił stan oblężenia i powołał mężczyzn pod broń. Źródła różnią się co do granicy wieku: według Hakobiana rząd 30 września zmobilizował mężczyzn do 35. roku życia i zaostrzył kary za dezercję, według Jalanuziana chodziło o mężczyzn do 27 lat, a za dezercję groziła śmierć. Pomoc z zewnątrz nie nadeszła; alianci słali wyrazy współczucia, nie żołnierzy.¹⁴

Odwrót do twierdzy. Przez cały październik wojska ormiańskie cofały się ku Karsowi. Według Arnavoudiana Turcy stanęli pod miastem 24 października; Jalanuzian datuje ostateczny odwrót Ormian do twierdzy na 25 października, po kolejnym tureckim natarciu.¹⁵

Punkt zwrotny: 30 października

30 października twierdza padła. Źródła zgodnie podkreślają, jak mało było walki: Hakobian pisze, że miasto zajęto niemal bez oporu, Arnavoudian, że zdobyto je niemal bez jednego strzału, a Jalanuzian, że w samym mieście Turcy nie napotkali żadnego oporu. Arnavoudian wini dezercje, które stopiły szeregi, i dowództwo sparaliżowane niekompetencją.¹⁶

W niewoli znaleźli się generałowie Bek-Pirumian, Araratian i Kazarian, pułkownik Wekilow i minister Artaszes Babalian. Hakobian szacuje liczbę wziętych do niewoli młodszych oficerów i szeregowych na około 2000; Jalanuzian, powołując się na różne źródła, podaje od 1500 do 2000.¹⁷

Nawet ci, którzy tam byli, nie zgadzali się co do przyczyn. Minister Simon Wraciań upierał się, że część armii walczyła z wielką odwagą, zwłaszcza na froncie surmalińskim; jego kolega Babalian, wzięty do niewoli w mieście, obwiniał dowódców, w jednej relacji nazywając ich prorosyjskimi, w innej niekompetentnymi i nieuczciwymi.¹⁸

Arnavoudian nazywa kapitulację największą klęską militarną Ormian w XX wieku. Ruben Safrastian, który badał tureckie dokumenty z tych tygodni, uważa zdobycie Karsu za wydarzenie, które przesądziło o przegranej Armenii; dalszy ciąg rozstrzygnął się już przy stole rokowań.¹⁹

Następstwa: Aleksandropol i koniec republiki

Po upadku Karsu droga w głąb Armenii stała otworem. Do 7 listopada Turcy zajęli Aleksandropol, dzisiejsze Giumri. Tylko na froncie surmalińskim Ormianie się utrzymali: oddziały Dro powstrzymywały Turków, dopóki upadek Karsu nie zmusił ich do odwrotu.²⁰

Pokój przyszedł po mniej więcej miesiącu rokowań. Britannica i Safrastian datują traktat aleksandropolski na 2 grudnia 1920 roku, encyklopedia TDV i Jalanuzian na 3 grudnia. Armenia oddała Kars, wyrzekła się zdobyczy z Sèvres i zgodziła się na maleńką armię: według Arnavoudiana 1500 ludzi, według Jalanuziana 1200.²¹

Rząd, który go podpisał, właśnie oddawał władzę. Pod koniec listopada w Armenii proklamowano władzę radziecką, a 2 grudnia nowy rząd w Erywaniu ogłosił republikę radziecką. Jalanuzian zwraca uwagę, że traktat podpisano z państwem, które w tej chwili już nie istniało.²²

Granicę wytyczyły potem między sobą Rosja Radziecka i Ankara. Traktat moskiewski z 16 marca 1921 roku potwierdził zdobycze Turcji na wschodzie, a na jego mocy wojska tureckie w kwietniu 1921 roku opuściły Aleksandropol. Traktat w Karsie, podpisany 13 października 1921 roku przez Turcję i trzy radzieckie republiki Kaukazu, zostawił Kars Turcji, a Nachiczewan jako terytorium autonomiczne oddał pod władzę Azerbejdżanu. Ta granica między Turcją a Armenią obowiązuje do dziś.²³

Dziedzictwo i pamięć

W Turcji 30 października pamięta się jako dzień, w którym Kars został ocalony i wrócił do tureckiej ojczyzny. Miasto co roku uroczyście obchodzi rocznicę wyzwolenia, a posłowie z Karsu przypominają ją w Wielkim Zgromadzeniu Narodowym.²⁴

Dla Ormian ten sam dzień to rana, która nigdy się nie zagoiła. Arnavoudian dowodzi, że katastrofę Ormianie zgotowali sobie sami, a odpowiedzialność spada na armię i państwo. Jalanuzian widzi w niej splot wojskowych błędów, chaosu i krótkowzrocznej polityki i przypomina legendy o zdradzie, które narosły wokół upadku twierdzy; po utracie Szuszy w 2020 roku Ormianie zaczęli porównywać oba miasta-twierdze.²⁵

Kars dziś

Kars jest stolicą prowincji w północno-wschodniej Turcji, blisko granicy z Armenią. Cytadela wciąż góruje nad rzeką, wielokrotnie przebudowywana od czasu, gdy w 1153 roku wzniósł ją wezyr Saltukidów Firuz, a ruiny Ani, średniowiecznej stolicy Armenii, leżą niedaleko na wschód, tuż przy granicy.²⁶ › 30 października w historii wojskowości