Kto wygrał bitwę pod Caldiero w 1805 roku?
Historycy się nie zgadzają. Relacje francuskie i Britannica z 1911 roku przypisują zwycięstwo Massénie, encyklopedia Larousse pisze, że Francuzi utrzymali pozycje, a The Napoleon Series zalicza bitwę do zwycięstw francuskich, zaznaczając, że niektórzy uważają ją za nierozstrzygniętą. Współczesna Britannica twierdzi, że arcyksiążę Karol rozbił Massénę, niemiecka biografia narodowa mówi o austriackim zwycięstwie obronnym, a HistoryOfWar.org o nierozstrzygniętym zwycięstwie Austriaków. Bezsporny jest skutek: po bitwie Karol wycofał się na wschód, a Francuzi ruszyli za nim.1
Pod Caldiero, wsią ze źródłami termalnymi na wschód od Werony, spotkało się dwóch najlepszych wodzów epoki w trzydniowej bitwie, do której zwycięstwa mogła się przyznawać każda ze stron. Gdy Napoleon rozbijał jedną armię austriacką nad Dunajem, marszałek Masséna i arcyksiążę Karol walczyli o linię Adygi. Sama bitwa niczego nie rozstrzygnęła; o wyniku wojny decydowano gdzie indziej.2
Tło: wojna 1805 roku we Włoszech
W 1805 roku Austria znów wystąpiła przeciw Napoleonowi, w ramach trzeciej koalicji. Arcyksiążę Karol, brat cesarza i najwybitniejszy żołnierz Austrii, na próżno odradzał cesarzowi Franciszkowi wojnę, jak pisze Fondation Napoléon, i dostał dowództwo we Włoszech, na teatrze, który Fundacja nazywa drugorzędnym.3
Napoleon zamierzał wygrać wojnę w Niemczech. Jego rozkazy dla Masséni, jak ujmują to encyklopedia Larousse i Britannica z 1911 roku, polegały na tym, by związać armię austriacką we Włoszech, podczas gdy Wielka Armia maszerowała nad Dunaj. 20 października 1805 roku Napoleon zmusił do kapitulacji armię austriacką generała Macka pod Ulm, gdzie około 27 tysięcy ludzi złożyło broń, a reszta armii została w poprzednich dniach rozbita lub rozproszona. Droga na Wiedeń stała otworem.4
We Włoszech obie armie stały naprzeciw siebie nad Adygą, która przepływa przez Weronę. W nocy z 17 na 18 października Masséna zerwał rozejm i opanował przeprawę w samym mieście, a jego dywizje pod Duhesme'em i Gardanne'em wywalczyły sobie drogę na austriacki brzeg. Potem czekał na wieści znad Dunaju. Gdy dotarła do niego wiadomość o sukcesie pod Ulm, przeszedł do natarcia.5
Armie i dowódcy
André Masséna, urodzony w Nicei, zaciągnął się w 1775 roku do pułku Royal-Italien i w wojnach rewolucji doszedł do stopnia generała dywizji. W latach 1796 i 1797 był najbardziej zaufanym podkomendnym Bonapartego we Włoszech i wygrał bitwę pod Rivoli, od której wziął potem tytuł książęcy; w 1799 roku pobił Rosjan pod Zurychem, a w 1800 roku bronił Genui. Napoleon nazywał go ukochanym dzieckiem zwycięstwa (według Britanniki l'enfant chéri de la victoire, według wydania z 1911 roku l'enfant gâté, czyli rozpieszczonym dzieckiem), a w 1804 roku uczynił go jednym z pierwszych marszałków Cesarstwa.6 › Napoleon Bonaparte
Jego przeciwnik, urodzony w 1771 roku we Florencji, był synem przyszłego cesarza Leopolda II. Karol zasłynął w 1796 roku zwycięstwami nad Jourdanem i Moreau nad Renem, a po 1801 roku, jako przewodniczący austriackiej rady wojennej i minister wojny, rozpoczął reformę armii. Britannica nazywa go jednym z nielicznych dowódców koalicji, którzy potrafili pokonywać francuskich generałów tej epoki.7
Liczebność obu armii jest niepewna. Francuski historyk Thiers pisze, że Masséna z 50 tysiącami ludzi zaatakował umocniony obóz broniony przez 80 tysięcy; encyklopedia Larousse ocenia armię austriacką w północnych Włoszech na około 50 tysięcy. Wśród wyższych dowódców Karola byli hrabia Heinrich Bellegarde i, na czele grenadierów, hrabia Colloredo-Mansfeld.8
Przebieg bitwy
29 października: natarcie. Masséna przeprowadził przez Adygę dywizje Gardanne'a, Duhesme'a i Molitora, odepchnął Austriaków i rozwinął siły na równinie między Weroną a austriackim obozem pod Caldiero. Kolumna Duhesme'a, jak pisze Rickard, próbowała wcześnie rano 29 października obejść lewe skrzydło Austriaków, zanim walka objęła cały front.9
Pozycja. Caldiero leży tam, gdzie ostatnie stoki gór Lessini schodzą na równinę, przy głównej drodze z Werony w stronę Vicenzy i Austrii. Thiers opisuje umocnione wzgórza pod Colognolą na prawym skrzydle austriackim, wieś z obwiedzionymi murami zagrodami w centrum, okrakiem na gościńcu, a po drugiej stronie podmokłe, poprzecinane rowami brzegi Adygi.10
30 października: kto kogo zaatakował. Relacje nie zgadzają się nawet co do tego. Encyklopedia Larousse i Nathan Jensen z FrenchEmpire.net piszą, że to arcyksiążę Karol zaatakował 30 października Francuzów pod Caldiero. Thiers i Rickard przedstawiają to odwrotnie: to Masséna atakował austriacki obóz. Obie wersje spotykają się w centrum: według Thiersa Francuzi posuwali się gościńcem ku Caldiero, aż Karol kontratakował wzdłuż niego swoimi grenadierami, a według Rickarda austriaccy grenadierzy Colloreda-Mansfelda odparli kilka francuskich prób zdobycia wsi.11
Wzgórza i centrum. We francuskiej relacji Thiersa żołnierze generała Molitora wspinali się ku redutom na wzgórzach Colognoli, gdzie wyszedł im naprzeciw Bellegarde, a w centrum Masséna zatrzymał kolumnę austriackich grenadierów działami ustawionymi na drodze i odrzucił ją bagnetem. W wersji Rickarda to grenadierzy utrzymali wieś przed Francuzami. Obie zgadzają się, że Bellegarde dowodził częścią armii austriackiej, a ciężar walki w centrum wzięli na siebie austriaccy grenadierzy.12
Punkt zwrotny: noc 30 października
Walkę przerwała noc; obie armie biwakowały na polu blisko siebie. Żadna nie złamała drugiej. Thiers pisze o ciężkich stratach austriackich, w dużej części w jeńcach; Rickard twierdzi z kolei, że francuskie ataki skończyły się niepowodzeniem i Masséna się wycofał. Żadne liczby strat w źródłach wykorzystanych na tej stronie nie znajdują potwierdzenia w drugiej relacji, więc ich tu nie podajemy.13
Rozstrzygnięcie przyszło z daleka. Karol wiedział już o katastrofie pod Ulm, a wobec marszu głównej armii Napoleona na Wiedeń nie mógł pozostać nad Adygą. W nocy, jak pisze Thiers, odesłał tabory i artylerię, a 31 października, osłaniając się strażą tylną, rozpoczął odwrót. Larousse ujmuje to podobnie: Francuzi utrzymali pozycje, ale Austriacy zyskali czas na przygotowanie odwrotu na wschód.14
Skutki bitwy
Masséna ruszył w pościg. Encyklopedia Larousse pisze, że energicznie ścigał i nękał Austriaków, spowalniając ich marsz, a FrenchEmpire.net, że to nękanie nie pozwoliło im połączyć się z Austriakami nad Dunajem. Thiers dodaje, że Karola, który miał po swojej stronie najlepsze wojska Austrii, zimę i wezbrane rzeki, nie dało się doprowadzić do katastrofy, ale pościg nie pozwolił mu swobodnie manewrować przeciw Wielkiej Armii. Arcyksiążę wycofał się na wschód, według Allgemeine Deutsche Biographie na Węgry.15
2 grudnia 1805 roku, zanim Karol zdążył interweniować, Napoleon pokonał armie rosyjską i austriacką pod Austerlitz, a wojnę zakończył pokój w Preszburgu. Massénę wysłano na południe, by zdobył Królestwo Neapolu dla Józefa Bonapartego.16 › Bitwa pod Austerlitz 1805
Dla Karola Caldiero otworzyło jego najlepsze lata. W lutym 1806 roku został generalissimusem z szerokimi uprawnieniami i rozpoczął drugą falę reform armii. W 1809 roku pokonał Napoleona pod Aspern-Essling i przegrał z nim pod Wagram, a pod Aspern-Essling Masséna znów stał po drugiej stronie.17
Pamięć i dziedzictwo
Caldiero należy do bitew, które każda ze stron zapamiętała jako swoją. Britannica z 1911 roku pisała, że Masséna pokonał arcyksięcia 30 października; współczesna Britannica twierdzi, że to Karol znów rozbił Massénę. Neue Deutsche Biographie nazywa bitwę austriackim zwycięstwem obronnym, a starsza Allgemeine Deutsche Biographie pisze, że Karol utrzymał się przez trzy dni; Fondation Napoléon mówi o pomniejszym zwycięstwie Karola. Rickard nazywa ją nierozstrzygniętym zwycięstwem austriackim, którego znaczenie zniweczyła kapitulacja Macka pod Ulm.18
Zapamiętali ją też malarze. Obraz na początku tej strony, Bitwa pod Caldiero 1805 Karla von Blaasa z Kunsthistorisches Museum w Wiedniu, przedstawia szarżę austriackich grenadierów na Francuzów, a pod spodem złotem wypisano daty wszystkich trzech dni: 29, 30 i 31 października.
Samo pole bitwy ma długą historię wojenną. Enciclopedia Italiana wymienia starcia Francuzów z Austriakami pod Caldiero w listopadzie 1796, październiku 1805 i listopadzie 1813 roku; pierwsze z nich, 12 listopada 1796 roku, było według Rickarda rzadką porażką Francuzów we włoskiej kampanii Bonapartego, w której Masséna sam atakował Austriaków pod Colognolą.19 › Największe bitwy napoleońskie
Caldiero dziś
Caldiero to niewielka miejscowość w prowincji Werona, około 13 kilometrów od miasta, znana przede wszystkim ze źródeł termalnych, od których wzięła nazwę, od łacińskiego calidarium; o jej wodach wspominają zarówno Larousse, jak i Enciclopedia Italiana. Leży u stóp gór Lessini, przy ruchliwym szlaku z Werony do Vicenzy.20
