Bitwa pod Liaoyang 1904: Kuropatkin oddaje pole

Pod Liaoyangiem po raz pierwszy w wojnie rosyjsko-japońskiej obaj dowódcy rzucili wszystko na szalę jednej bitwy. Przez ponad tydzień, na przełomie sierpnia i września 1904 roku, trzy armie japońskie atakowały rosyjską Armię Mandżurską na przygotowanych pozycjach wokół miasta. Rosjanie utrzymali większość swoich linii, a jednak w końcu odeszli do Mukdenu. Brytyjska historia oficjalna nazwała wynik świetnym taktycznym triumfem Japonii, ale zapłaciła ona za niego cenę, na którą ledwie mogła sobie pozwolić.²

Tło: Japończycy na kontynencie

Do lata 1904 roku Japonia wysadziła na kontynencie trzy armie. 1. Armia generała Kurokiego Tamemoto przeprawiła się do Korei w lutym i marcu i 1 maja pobiła Rosjan nad rzeką Jalu; 2. Armia generała Oku Yasukaty wylądowała w maju na Półwyspie Liaotung; a w czerwcu utworzono 4. Armię pod generałem Nozu Michitsurą. Wszystkie trzy podlegały marszałkowi Ōyamie Iwao, a 3. Armia generała Nogiego Maresuke oblegała Port Artur.³

Rosjanami dowodził Aleksiej Kuropatkin, były minister wojny. Britannica ocenia, że był kompetentnym ministrem, ale w polu okazał się niezdecydowany i bierny, a jego zasadą było unikanie bitwy do czasu uzyskania wyraźnej przewagi liczebnej. Rozmieścił główne siły na południe od Mukdenu, wokół Liaoyangu, a pod koniec sierpnia armie japońskie podchodziły już pod miasto.⁴

Armie i dowódcy

Kuropatkin zamierzał stoczyć pod Liaoyangiem bitwę rozstrzygającą i przygotował trzy linie obrony, z których ostatnią tworzył pierścień fortów wokół samego miasta. Wielka Encyklopedia Radziecka nazywa jego plan biernym wyczekiwaniem, które oddało inicjatywę Japończykom, a brytyjska historia oficjalna zauważa, że w krytycznym momencie rozdzielał odwody na każdy zagrożony punkt, zamiast kontratakować.⁵

Liczebność jego armii zależy od źródła. Wielka Encyklopedia Radziecka podaje 152 tysiące żołnierzy i 606 dział, brytyjska historia oficjalna 140 do 150 tysięcy żołnierzy liniowych i 559 dział polowych, a Britannica 180 tysięcy. Wszystkie zgadzają się, że Rosjanie mieli przewagę nad Japończykami, których encyklopedia radziecka i Britannica oceniają na około 130 tysięcy, z 508 działami w liczeniu radzieckim i 470 w brytyjskim.⁶

Plan Ōyamy zakładał oskrzydlenie obu skrzydeł rosyjskich. Radziecki historyk S. A. Zaleski ocenia, że jego siły były na to za małe, a brytyjska historia oficjalna podkreśla, jak blisko Japonia znalazła się niebezpiecznego położenia.⁷

Przebieg bitwy

Daty różnią się nieco w zależności od źródła. Britannica datuje początek bitwy na 25 sierpnia, Wielka Encyklopedia Radziecka na 24 sierpnia (11 sierpnia według używanego wówczas w Rosji kalendarza juliańskiego), a brytyjska historia oficjalna traktuje okres od 23 sierpnia do 3 września jako jedno długie zmaganie. W pierwszej fazie Rosjanie trzymali zewnętrzną linię na południe i południowy wschód od Liaoyangu. Japońskie ataki w kilku miejscach odparto, ale 26 sierpnia 1. Armia Kurokiego zajęła rosyjskie pozycje koło An-ping na wschodnim skrzydle.⁸

Kuropatkin nie wytrwał na tej linii. Zaleski pisze, że opierając się na przesadzonych meldunkach o sile Japończyków, przecenił niepowodzenie na swoim lewym skrzydle; brytyjska historia oficjalna opisuje ten sam ogólny odwrót armii rosyjskiej z wysuniętych pozycji pod koniec sierpnia. Rosjanie cofnęli się na drugą linię, znacznie bliżej miasta, opartą o rzekę Taizi.⁹

30 sierpnia japońskie 2. i 4. Armia oraz część 1. Armii zaatakowały tę linię w ulewnym deszczu. Zostały odparte z ciężkimi stratami, a ponowny szturm 31 sierpnia również się nie powiódł. Próba obejścia rosyjskiego prawego skrzydła spełzła na niczym.¹⁰

Punkt zwrotny: za rzeką Taizi

Gdy główne natarcie się załamywało, Kuroki przygotował uderzenie na drugie skrzydło. W nocy z 30 na 31 sierpnia jego 12. Dywizja przeprawiła się przez Taizi koło wsi, którą Brytyjczycy nazywają Lien-tao-wan, by uderzyć na rosyjskie lewe skrzydło i tyły. Według Zaleskiego rosyjskie dowództwo nie zareagowało na czas.¹¹

Kuropatkin wycofał prawe skrzydło na główną pozycję wokół Liaoyangu i zaczął przegrupowanie na lewym, by przygotować przeciwuderzenie na Kurokiego. 1 września japońska 1. Armia zajęła wzgórza na rosyjskim lewym skrzydle, a rosyjskie kontrataki 2 września zakończyły się źle; brytyjska historia oficjalna wskazuje zwłaszcza na klęskę brygady generała Orłowa.¹²

Nad ranem 3 września do Kuropatkina dotarły meldunki, że jego odwody są wyczerpane, a korpus na lewym skrzydle się cofa. Obawiając się o linię łączności z Mukdenem, jeszcze tego ranka nakazał odwrót. Zaleski dodaje, że część tych meldunków nie odpowiadała rzeczywistości, a brytyjska historia twierdzi, że położenie samego Kurokiego było wtedy niewiele lepsze.¹³

Następstwa

Rosjanie wycofali się w porządku w stronę Mukdenu, a Japończycy zajęli Liaoyang. Armia rosyjska została pobita, ale nie zniszczona.¹⁴

Straty obu stron były ciężkie. Brytyjska historia oficjalna liczy około 5500 zabitych i 18 tysięcy rannych Japończyków; Britannica ocenia straty japońskie na około 23 tysiące, a Wielka Encyklopedia Radziecka na 24 tysiące. Po stronie rosyjskiej historia brytyjska podaje około 2100 zabitych, 12 900 rannych i 1500 zaginionych, a encyklopedia radziecka łącznie około 16 tysięcy.¹⁵

Britannica podkreśla, co to oznaczało dla Japonii, która miała ograniczone rezerwy wyszkolonych żołnierzy, podczas gdy do Rosjan pod Mukdenem napływało Koleją Transsyberyjską około 30 tysięcy uzupełnień miesięcznie. Brytyjska historia oficjalna patrzy na to z drugiej strony: japońska porażka pod Liaoyangiem, tak szybko po nieudanym pierwszym szturmie na Port Artur, byłaby katastrofą.¹⁶

Dziedzictwo i pamięć

Brytyjska historia oficjalna uczyniła z Liaoyangu oś całej wojny. Dwanaście dni od 23 sierpnia do 3 września nazwała najbardziej krytycznym okresem wojny, pisała, że zwycięstwo dało Japończykom bezgraniczną wiarę we własne siły, a dużą część zasługi przypisała wytrwałości Kurokiego, przyznając zarazem, że jego przeprawa przez Taizi mogła być przedwczesna.¹⁷

Historiografia radziecka przypisywała wynik błędom rosyjskiego dowództwa, a Zaleski nazywa go operacyjnym sukcesem Japonii. Wojnę na lądzie rozstrzygnęła dopiero wielka bitwa o Mukden w lutym i marcu 1905 roku, w której walczyły wszystkie cztery armie japońskie.¹⁸ › Bitwa pod Mukdenem, 1905