Co wydarzyło się pod Zornozą?
31 października 1808 roku IV Korpus francuski marszałka Lefebvre'a wyszedł z gęstej górskiej mgły i zaatakował hiszpańską Armię Galicji generała Joaquína Blake'a pod Zornozą w Biskajach. Kolumna przełamała hiszpańskie centrum, a Blake cofnął się za Bilbao, tracąc około 600 ludzi wobec 200 francuskich. Lefebvre wygrał bitwę, ale atakując, zanim Napoleon był gotów, wypchnął Blake'a z pułapki, którą zastawiał na niego cesarz.1
Jesienią 1808 roku Napoleon szykował się do osobistego objęcia dowództwa w Hiszpanii, z planem zmiażdżenia hiszpańskich armii jednym uderzeniem. Pierwszą prawdziwą bitwę tej kampanii stoczono, zanim przybył, wśród wzgórz między Bilbao a Durango, a stoczył ją marszałek, który nie umiał czekać.2
Tło: Blake w Biskajach
Pierwszy francuski najazd na Hiszpanię zakończył się latem niepowodzeniem i Francuzi cofnęli się za Ebro. Hiszpańskie junty nie wyznaczyły naczelnego wodza, więc każdy generał prowadził własną wojnę. Najbardziej aktywny był Joaquín Blake z Armią Galicji na północnym wybrzeżu. W październiku wkroczył do Biskajów i 11 października niewielki oddział francuski generała Merlina opuścił Bilbao, cofając się do Zornozy i Durango.3
Potem Blake zaczął się wahać. Dużą część armii, w tym Asturyjczyków Aceveda, zostawił do osłony przełęczy prowadzących znad Ebro ku Bilbao, a dopiero 24 października ruszył na Durango z resztą, około 17 tysiącami ludzi według Napiera i 18 tysiącami według Rickarda. Posuwał się powoli i przez tydzień stał przed Francuzami, nie atakując, na pozycji, którą Oman nazywa skrajnie niebezpieczną.4
Napoleonowi było to na rękę. Chciał, by Blake i inne armie hiszpańskie pozostały daleko z przodu, a potem uderzyć im na skrzydła i tyły. Dlatego, jak tłumaczy Oman, kazał swoim podwładnym trzymać Hiszpanów w miejscu, nie naciskając ich, dopóki nie będzie gotów. Król Józef i jego szef sztabu Jourdan mieli śmielszy pomysł, by posłać marszałka Victora przez góry na Bilbao, na tyły Blake'a, ale Bessières, Victor i Ney się sprzeciwili, bo Napoleon zapowiedział, że nie chce przyspieszania wydarzeń przed swoim przyjazdem. Lefebvre dostał rozkaz pozostania w obronie.5 › Napoleon Bonaparte
Armie i dowódcy
Marszałek François Joseph Lefebvre, książę Gdańska, przybył do Durango 18 października z dwiema dywizjami swojego IV Korpusu, Sebastianiego i Levala, tej drugiej złożonej głównie z batalionów niemieckich i holenderskich. Król Józef dał mu też dywizję Villatte'a z I Korpusu Victora. Oman liczy jego siły na 21 324 ludzi według stanu z 10 października, Rickard na około 21 tysięcy, a Napier, który opisuje Francuzów schodzących z gór ze wszystkimi rodzajami broni, na około 25 tysięcy.6
Blake miał według Omana i Rickarda około 19 tysięcy ludzi, według Napiera 17 tysięcy, ustawionych w trzech liniach na niskich wzgórzach przed wsią, z brygadą odwodową w domach Zornozy. Zaczęły właśnie nadciągać pierwsze oddziały armii markiza de la Romany, przywiezionej drogą morską znad Bałtyku. Miał tylko sześć dział, bo resztę artylerii odesłał na tyły, a Rickard dodaje, że wojska francuskie były na ogół lepsze.7
Bitwa krok po kroku
Niesubordynacja. Lefebvre mimo to zaatakował. Oman widzi przyczynę w ambicji starego marszałka: przez wszystkie kampanie nie stoczył jeszcze własnej wielkiej bitwy, a nieśmiała armia hiszpańska od tygodnia stała przed nim bezczynnie. Nieposłuszeństwo tłumaczył tym, że nieprzyjaciel szykował się do ataku. Napier, mniej wyrozumiały, nazywa to pospiesznym atakiem opartym na fałszywych przesłankach.8
Z mgły. O świcie 31 października dolinę wypełniała gęsta mgła, która kryła Francuzów. Wtedy z mgły wyszła tuż przed hiszpańskim frontem dywizja Villatte'a, odepchnęła prawe skrzydło i rozwinęła się, zagrażając flance Blake'a, a Niemcy Levala uderzyli na hiszpańskie lewe skrzydło i Sebastiani ruszył drogą doliną na centrum.9
San Martín. Pierwsza linia hiszpańska ustąpiła, a armia zebrała się na wzgórzach San Martín. Lefebvre ostrzelał nową pozycję; Blake zdążył już odesłać swoją jedyną baterię na tyły, więc nie było odpowiedzi. Wtedy dziesięć batalionów dywizji Sebastianiego przełamało hiszpańskie centrum, odcinając od siebie oba skrzydła.10
Punkt zwrotny: odwrót na Bilbao
Blake nakazał odwrót na Bilbao. Jego przebieg zależy od źródła. Oman, opierając się na raporcie brytyjskiego oficera łącznikowego kapitana Carrolla, pisze, że nienaruszone skrzydła osłoniły odwrót, a armia uszła w całkiem dobrym porządku, bardziej rozdrażniona niż przestraszona; Rickard się z tym zgadza. Napier opisuje armię hiszpańską stłoczoną w bezładne masy, spychaną z pozycji na pozycję, w południe już za Zornozą, a o trzeciej po południu w pełnej ucieczce ku Bilbao.11
Tak czy inaczej walka była krótka i tania. Hiszpanie stracili około 300 zabitych i rannych oraz mniej więcej tyle samo jeńców, Francuzi około 200 ludzi. Oman uznał, że Blake został zaskoczony i pobity taktycznie, a nie pokonany siłą oręża.12
Następstwa
Kosztowne okazało się to, co nastąpiło potem. Około 8 tysięcy Hiszpanów Aceveda, pozostawionych do osłony przełęczy na południe od Bilbao, zostało odciętych, gdy Francuzi weszli do miasta. Lefebvre zajął Bilbao, przez krótki czas ścigał Blake'a, po czym zostawił dywizję Villatte'a do obserwacji i wrócił do miasta. 5 listopada Blake zawrócił i uderzył na Villatte'a, który przebił się pod Güeñes, tracąc działo i część taborów, a ludzie Aceveda uszli.13
Zwycięstwo zepsuło plan, któremu miało służyć. Napoleon był niezadowolony z ataku pod Zornozą, a król Józef mocno rozgniewany nieposłuszeństwem. Napier, surowy wobec obu wodzów, nazwał atak Lefebvre'a źle pomyślanym i słabo wykorzystanym, a o Blake'u napisał, że między 24 października a 4 listopada popełnił niemal każdy możliwy błąd.14
Blake'a dopadnięto dopiero pod Espinosa de los Monteros 10 i 11 listopada, gdzie pobił go Victor, ale nawet wtedy duża część jego armii uszła. Napoleon ruszył na Madryt, 30 listopada sforsował przełęcz Somosierra, lecz armie hiszpańskie, które chciał zniszczyć jednym uderzeniem, walczyły dalej.15 › Bitwa pod Somosierrą 1808
Dziedzictwo i pamięć
Dla brytyjskich historyków tej wojny, Omana i Napiera, Zornoza pokazała zarówno nieznajomość sił przeciwnika u hiszpańskich generałów, jak i skłonność francuskich marszałków do działania na własną rękę; dla kampanii Napoleona była pierwszą rysą na planie, który zakładał, że Hiszpanie zostaną tam, gdzie stali.16
Teren bitwy zmapowano wiele lat później. Archiwum kartograficzne hiszpańskiej armii przechowuje rękopiśmienny plan bitwy wykonany piórem i akwarelą w 1854 roku przez Francisca Nebota i Joaquína Blake'a y Orbaneję, imiennika urodzonego w 1829 roku, a nie generała z 1808 roku, z tabelą oznaczającą pozycje Francuzów i Hiszpanów.17
Zornoza dzisiaj
Wieś Zornoza jest dziś częścią miasta Amorebieta-Etxano w Biskajach, przy drodze z Bilbao do Durango, którą w 1808 roku maszerowały obie armie.18
Przypisy
Numer w tekście odsyła do przypisu; przypis wskazuje prace, na których opiera się dany akapit, a ich pełne opisy są w części Źródła.
- John Rickard, „Battle of Zornoza, 31 October 1808”; Charles Oman, A History of the Peninsular War; William Napier, History of the War in the Peninsula and in the South of France. ↩
- Charles Oman, A History of the Peninsular War; John Rickard, „Battle of Zornoza, 31 October 1808”. ↩
- John Rickard, „Battle of Zornoza, 31 October 1808”; Charles Oman, A History of the Peninsular War; William Napier, History of the War in the Peninsula and in the South of France. ↩
- John Rickard, „Battle of Zornoza, 31 October 1808”; William Napier, History of the War in the Peninsula and in the South of France; Charles Oman, A History of the Peninsular War. ↩
- Charles Oman, A History of the Peninsular War; John Rickard, „Battle of Zornoza, 31 October 1808”. ↩
- John Rickard, „Battle of Zornoza, 31 October 1808”; Charles Oman, A History of the Peninsular War; William Napier, History of the War in the Peninsula and in the South of France. ↩
- Charles Oman, A History of the Peninsular War; John Rickard, „Battle of Zornoza, 31 October 1808”; William Napier, History of the War in the Peninsula and in the South of France. ↩
- Charles Oman, A History of the Peninsular War; William Napier, History of the War in the Peninsula and in the South of France; John Rickard, „Battle of Zornoza, 31 October 1808”. ↩
- Charles Oman, A History of the Peninsular War; William Napier, History of the War in the Peninsula and in the South of France; John Rickard, „Battle of Zornoza, 31 October 1808”. ↩
- Charles Oman, A History of the Peninsular War; John Rickard, „Battle of Zornoza, 31 October 1808”; William Napier, History of the War in the Peninsula and in the South of France. ↩
- Charles Oman, A History of the Peninsular War; John Rickard, „Battle of Zornoza, 31 October 1808”; William Napier, History of the War in the Peninsula and in the South of France. ↩
- Charles Oman, A History of the Peninsular War; John Rickard, „Battle of Zornoza, 31 October 1808”. ↩
- John Rickard, „Battle of Zornoza, 31 October 1808”; Charles Oman, A History of the Peninsular War; William Napier, History of the War in the Peninsula and in the South of France. ↩
- William Napier, History of the War in the Peninsula and in the South of France; Charles Oman, A History of the Peninsular War. ↩
- John Rickard, „Battle of Zornoza, 31 October 1808”; Charles Oman, A History of the Peninsular War. ↩
- Charles Oman, A History of the Peninsular War; William Napier, History of the War in the Peninsula and in the South of France; John Rickard, „Battle of Zornoza, 31 October 1808”. ↩
- Biblioteca Virtual de Defensa, „Plano de la Batalla de Zornoza”; Charles Oman, A History of the Peninsular War. ↩
- Biblioteca Virtual de Defensa, „Plano de la Batalla de Zornoza”; Charles Oman, A History of the Peninsular War; William Napier, History of the War in the Peninsula and in the South of France. ↩
Źródła
- John Rickard, HistoryOfWar.org, „Battle of Zornoza, 31 October 1808” (po angielsku)
- Charles Oman, A History of the Peninsular War, t. 1 (Oksford, 1902), rozdział „The misfortunes of Joachim Blake: Zornoza and Espinosa”, pełny tekst w Project Gutenberg (po angielsku)
- William Napier, History of the War in the Peninsula and in the South of France, t. 1, księga III, rozdział 5, „Combat at Durango”, pełny tekst w Internet Archive (po angielsku)
- Biblioteca Virtual de Defensa, hiszpańskie Ministerstwo Obrony, opis katalogowy rękopiśmiennego planu Francisca Nebota i Joaquína Blake'a, około 1854, „Plano de la Batalla de Zornoza: Ocurrida el 31 de octubre de 1808” (po hiszpańsku)
