Bitwa pod Hanau 1813: Napoleon przebija się nad Ren

Niespełna dwa tygodnie po Bitwie Narodów pod Lipskiem pobita armia Napoleona ciągnęła na zachód, ku Renowi i Francji. Pod starym miastem Hanau zastąpił jej drogę nowy przeciwnik: armia Bawarii, która od 1805 roku maszerowała pod napoleońskimi orłami, a stronę zmieniła zaledwie trzy tygodnie wcześniej.²

Tło

Napoleon przegrał wielką bitwę pod Lipskiem, toczoną od 16 do 19 października 1813 roku, i wycofywał resztki armii przez Erfurt ku Renowi. F. Loraine Petre, brytyjski historyk tej kampanii, opisuje żołnierzy docierających do Erfurtu jako zdemoralizowanych i zupełnie niezdolnych do stawienia czoła ścigającym ich armiom, a John Rickard zauważa, że w miarę odwrotu armia traciła dyscyplinę.³

Bawaria była sojusznikiem Napoleona od 1805 roku. 8 października 1813 roku, na mocy traktatu w Ried, przeszła na stronę sprzymierzonych. Jej najważniejszy generał, Karl Philipp von Wrede, wiele zrobił, by do tego traktatu doszło, a potem otrzymał dowództwo zarówno nad armią bawarską, jak i nad wojskami austriackimi, które dotąd stały naprzeciw niej nad Innem.⁴

Haus der Bayerischen Geschichte wyjaśnia, dlaczego Wrede szukał potem bitwy: chciał pokazać sprzymierzonym, że zmiana stron przez Bawarię jest na serio. Napoléon & Empire pisze to samo i dodaje, że dla Bawarii nawet porażka była mniejszym złem niż bezczynność.⁵

Armie i dowódcy

Wrede urodził się w Heidelbergu w 1767 roku i wybił się w wojnach napoleońskich. Po kampanii 1809 roku cesarz uczynił go hrabią Cesarstwa Francuskiego. Petre uznał za osobliwe, że człowiek, który karierę i tytuł zawdzięczał Napoleonowi, stał się teraz jednym z jego najzagorzalszych wrogów.⁶

Książę Schwarzenberg, wódz sprzymierzonych, posłał Wredego na północ, nad Men, by stanął na francuskiej drodze odwrotu. Po drodze Wrede zatrzymał się pod Würzburgiem, nie zdołał go zdobyć i musiał zostawić tam część wojsk. Miał złe informacje: jeszcze 28 października donoszono mu, że Napoleon idzie zapewne dalej na północ, ku Koblencji, i sądził, że w jego stronę zmierza jedynie boczna kolumna Francuzów licząca 18 000 do 20 000 ludzi.⁷

Liczebność armii Wredego jest sporna. Rickard podaje dla sił zebranych nad Innem 43 000 Bawarczyków i Austriaków, a Napoléon & Empire 43 000 pod samym Hanau. Petre, który uwzględnia straty marszowe i odkomenderowane oddziały, liczy pod Hanau około 30 000 ludzi i 58 dział, a Haus der Bayerischen Geschichte również podaje około 30 000.⁸

Napoleon miał na drodze o wiele więcej ludzi, ale nie wszystkich pod ręką. Gdy zaczęła się walka, dysponował około 16 000 do 17 000 żołnierzy marszałków Victora i Macdonalda oraz generała Sebastianiego, a tuż za nimi szła Stara Gwardia z artylerią Drouota i ciężką jazdą Nansouty'ego; Marmont i Bertrand dopiero nadciągali. Źródła różnią się w ocenie proporcji sił. National Gallery pisze, że Francuzi mieli mniej niż połowę ludzi i dział Wredego, Haus der Bayerischen Geschichte, że główne siły francuskie były dwa razy silniejsze od jego armii. Heigel, biograf Wredego w Allgemeine Deutsche Biographie, wskazuje drogę pośrednią: Wrede miał więcej piechoty, Napoleon więcej artylerii.⁹

Przebieg bitwy

Hanau, miasto liczące około 15 000 mieszkańców, leżało w widłach Menu i jego dopływu Kinzig. Kinzig opływała miasto łukiem od północy i tej mokrej jesieni wszystkie rodzaje wojsk mogły ją przekroczyć tylko po dwóch mostach: jednym na północny zachód od Hanau i moście Lamboy, mniej więcej półtora kilometra na wschód. Las Lamboy podchodził na mniej więcej półtora kilometra od miasta, a wielka droga z Erfurtu do Frankfurtu biegła na północ od rzeki.¹⁰

Rankiem 30 października Wrede ustawił armię na wschód od Hanau, w poprzek głównej drogi. Jego prawe skrzydło stało na południe od Kinzig, połączone z resztą jedynie mostem Lamboy. Centrum stało między rzeką a drogą, z Kinzig za plecami, a lewe skrzydło, złożone głównie z jazdy z 28 działami, zagradzało drogę naprzeciw lasu. Petre nazywa to ustawienie beznadziejnie złym.¹¹

Francuska piechota Victora i Macdonalda posuwała się przez las, spychając bawarskie placówki, i około południa stanęła na skraju lasu naprzeciw centrum Wredego. Dopiero wtedy Wrede zrozumiał, że ma przed sobą samego cesarza. Miał odpowiedzieć, że nic już nie da się zmienić i że jako dzielni żołnierze muszą zrobić, co w ich mocy. Przesunął brygadę z prawego skrzydła do osłony mostu Lamboy i walczył dalej.¹²

Punkt zwrotny

Napoleon postanowił uderzyć na lewe skrzydło Wredego, na otwartym terenie przy drodze. Drouot znalazł na północ od drogi leśny trakt, którym mogły przejechać działa. Około trzeciej po południu dwa bataliony Starej Gwardii oczyściły las przed lewym skrzydłem Wredego, a Drouot wytoczył baterię około pięćdziesięciu dział, za którą stanęły korpus jazdy Sebastianiego i ciężka jazda gwardii.¹³

Francuskie działa szybko zdominowały baterię Wredego, której zaczynało też brakować amunicji. Aby ratować sytuację, jazda austriacko-bawarska zaatakowała wielką baterię i poniosła klęskę. Wtedy zaszarżowała jazda gwardii, zmiotła jeźdźców Wredego z pola i uderzyła w bok jego piechoty. Heigel przypisuje zwycięstwo przede wszystkim przewadze Napoleona w artylerii.¹⁴ › Napoleon Bonaparte

Centrum Wredego, ostrzeliwane przez działa Drouota i atakowane przez jazdę, musiało się cofać z rzeką za plecami. Jego trzy ostatnie bataliony zostały odcięte i zepchnięte do rzeki, gdzie utonęło kilkuset ludzi. Dwie brygady z prawego skrzydła, wezwane na pomoc, zostały w nieładzie zepchnięte na wąski most Lamboy i znów setki utonęły w Kinzig. O zmroku armia Wredego stała na południe od rzeki, wzdłuż drogi do Aschaffenburga, wciąż trzymając Hanau. Napoleon, mając otwartą drogę na Frankfurt, nie ścigał przeciwnika.¹⁵

Następstwa

O drugiej w nocy 31 października Francuzi ostrzelali Hanau, podpalając przedmieście, i austriacko-bawarska załoga opuściła miasto; francuskie oddziały weszły do niego później tego ranka. Przez cały dzień reszta armii Napoleona przeciągała główną drogą, a Marmont pilnował mostu Lamboy, Bertrand zaś trzymał miasto jako straż tylna.¹⁶

Gdy większość Francuzów odeszła, Wrede znów zaatakował. Natarcie na most Lamboy się nie powiodło. Według Rickarda, Petre'a i Haus der Bayerischen Geschichte jego ludzie odbili Hanau, Napoléon & Empire pisze natomiast, że próba się nie udała; wszyscy zgadzają się, że Wrede został ciężko ranny w walce o miasto. Ostatni atak na most na Kinzig za miastem odparto i między Napoleonem a Renem nie stało już nic.¹⁷

Straty liczy się różnie. Petre i Rickard podają straty Wredego za cztery dni, od 28 do 31 października, na około 9250 ludzi; Napoléon & Empire pisze o niemal 5000 zabitych i rannych oraz prawie tylu jeńcach. Francuzi stracili w walce mniej, ale w tych samych dniach w ręce sprzymierzonych wpadło około 10 000 maruderów, wśród nich pięciu generałów.¹⁸

Sam Napoleon dotarł do Frankfurtu 31 października, a w pierwszych dniach listopada jego armia doszła do Moguncji i Renu. Sprzymierzeni nie dali mu czasu na jej odbudowę i na początku 1814 roku wkroczyli do Francji.¹⁹ › Bitwa pod Montmirail, 1814

Dziedzictwo i pamięć

Hanau było jednym z ostatnich zwycięstw Napoleona przed inwazją na samą Francję, a muzea w Hanau nazywają je jego ostatnim zwycięstwem na niemieckiej ziemi.²⁰

Oceny Wredego są różne. Petre uważał, że zajął beznadziejnie złą pozycję i miał szczęście, że ocalił choć część centrum i lewego skrzydła. Napoleon miał podobno powiedzieć, że zdołał zrobić z Wredego hrabiego, ale nie generała. Heigel, piszący dla bawarskiej biografii narodowej, uznał, że Wrede nie należał do wielkich wodzów, ale był rozważnym i dzielnym generałem, który niemal zawsze osiągał to, na co pozwalały mu środki.²¹

Malarze utrwalili bitwę. W 1824 roku Horace Vernet namalował ją dla księcia Orleanu, przyszłego króla Ludwika Filipa, jako jedną z czterech scen batalistycznych do Palais-Royal, wybierając chwilę, gdy jazda sprzymierzonych uderza na baterię Drouota. National Gallery, do której obraz dziś należy, zwraca uwagę, że to sam Vernet zaproponował Hanau i Montmirail, by zestawić ostatnie zwycięstwa Cesarstwa z pierwszymi zwycięstwami Rewolucji.²² › Bitwa pod Valmy, 1792

Pamięta ją także muzyka. 8 grudnia 1813 roku w Wiedniu po raz pierwszy wykonano VII Symfonię Beethovena, na koncercie charytatywnym na rzecz żołnierzy rannych pod Hanau.²³

Zwiedzanie dziś

Walki 30 października toczyły się na terenie, który dziś leży w granicach miasta, w dzielnicy Lamboy-Tümpelgarten na skraju lasu Lamboy.²⁴