Bitwa pod Champaubert 1814: pierwszy cios Napoleona w kampanii sześciu dni

Na początku lutego 1814 roku cesarstwo Napoleona wyglądało tak, jakby zostały mu tygodnie. Armie sprzymierzonych przeszły Ren, pobiły go 1 lutego pod La Rothière i szły na Paryż, a armia, którą mógł postawić im na drodze, składała się w dużej mierze z niewyszkolonych poborowych. Dziesięć dni później oddał cios. Champaubert otworzyło serię zwycięstw w ciągu pięciu dni, którą Anglosasi nazywają kampanią sześciu dni, a Francuzi campagne des Cinq-Jours. Dała ona młodym żołnierzom i samemu cesarzowi pewność siebie, na którą położenie strategiczne wcale nie pozwalało.²

Tło: sprzymierzeni się rozdzielają

Po La Rothière Napoleon cofnął się do Troyes nad Sekwaną, a sprzymierzeni podjęli decyzję, która dała mu szansę. Rozdzielili się. Armia Czeska Schwarzenberga miała nacierać wzdłuż Sekwany i wiązać tam Napoleona, a Armia Śląska Blüchera skręciła na północ, w dolinę Marny, by iść na Paryż, mając przed sobą jedynie słabe siły marszałka Macdonalda.³

Blücher chciał zrobić dwie rzeczy naraz. Zamierzał zepchnąć Macdonalda w dół Marny, a jednocześnie czekał na korpusy Kleista i Kapcewicza, które nadchodziły ze wschodu. Skutkiem było groźne rozproszenie. 9 lutego Yorck stał w Dormans nad Marną, Sacken w Montmirail z awangardą daleko na zachodzie, Blücher z Kleistem i Kapcewiczem w okolicy Vertus i Bergères, a pośrodku, na skrzyżowaniu dróg w Champaubert, słaby rosyjski IX Korpus generała porucznika Zachara Olsufjewa. Petre obliczył, że główna kolumna rozciągała się na jakieś 44 mile, czyli około 70 kilometrów; Napoléon et Empire zwraca uwagę, że Blüchera i jego jazdę dzieliło prawie 80 kilometrów.⁴

Skąd u Blüchera takie poczucie bezpieczeństwa? Napoléon et Empire pisze, że sprzymierzeni nie wierzyli, by pobity przeciwnik zdobył się na taki marsz, a gdyby nawet, to sądzili, że zdążą zareagować. F. Loraine Petre w swojej historii kampanii dodaje, że Blücher był przekonany, iż teren między jego armią a rzeką Aube wciąż obserwują kozacy Sesławina, którzy w rzeczywistości już odeszli, i że Napoleon kieruje się dalej na południe.⁵

Napoleon dostrzegł lukę. Do 6 lutego obmyślił uderzenie na Blüchera, w ocenie Petre'a groźniejszego i bardziej przedsiębiorczego z dwóch przeciwników, a 7 lutego ruszył na północ, ku Sézanne, zostawiając nad Sekwaną osłonę przeciw Schwarzenbergowi. Napoléon et Empire szacuje ją na zaledwie 20 tysięcy ludzi, Petre, wliczając korpusy Victora i Oudinota, odwód Gérarda i jazdę, na około 39 tysięcy. Według Petre'a siła uderzeniowa, która poszła na północ, liczyła około 20 tysięcy piechoty i 10 tysięcy jazdy.⁶ › Napoleon Bonaparte

Szlak przecierał Marmont. Rankiem 9 lutego z okolic Champaubert zameldował o silnym zgrupowaniu Sackena w Montmirail na zachodzie i o samotnym korpusie Olsufjewa w Champaubert. Tej nocy do Sézanne dotarł z Gwardią sam Napoleon. Gdy Blücher dowiedział się, że cesarz jest na miejscu, nie ściągnął korpusów razem, tylko ruszył z Kleistem i Kapcewiczem na południe, ku Fère-Champenoise, licząc na obejście Francuzów. Olsufjew został tam, gdzie stał.⁷

Armie i dowódcy

Napoleon przyprowadził najlepsze wojska, jakie mu zostały. Rickard liczy około 14 tysięcy żołnierzy Gwardii Cesarskiej pod marszałkiem Neyem, 8 tysięcy z VI Korpusu marszałka Marmonta w dywizjach Lagrange'a i Ricarda oraz 2800 jeźdźców I Korpusu Kawalerii generała Doumerca. Petre wymienia te same oddziały, w tym dwie dywizje Młodej Gwardii Neya i część jazdy gwardyjskiej.⁸

Naprzeciw stał korpus tylko z nazwy. IX Korpus Olsufjewa tworzyły dwie słabe dywizje piechoty generałów Udoma i Korniłowa. Rickard ocenia go na 5 tysięcy ludzi, Petre na około 4 tysiące piechoty, a Napoléon et Empire podaje od 4,5 do 5 tysięcy; wszyscy zgadzają się co do 24 dział. Korpus nie miał żadnej jazdy, bo odesłano ją do awangardy.⁹

Olsufjew miał też do odbudowania reputację. Źle wypadł pod Brienne 29 stycznia i pod La Rothière, za co spadła na niego ostra krytyka. Wszystkie trzy wykorzystane tu opracowania wiążą z tym jego decyzję, by stanąć do walki, gdy zbliżała się do niego cała armia.¹⁰

Bitwa krok po kroku

Most. Między Napoleonem a Champaubert płynęła rzeczka Petit Morin, z przeprawą w Saint-Prix, gdzie, jak zauważa Rickard, droga z Sézanne biegła wąską doliną, którą mógłby utrzymać niewielki oddział. Olsufjew zostawił ją bez obsady. Petre tłumaczy, że nie zniszczył mostu, bo sam zamierzał przez niego maszerować na Sézanne, ale też nikogo przy nim nie postawił, więc rankiem 10 lutego francuska jazda zajęła przeprawę bez walki.¹¹

Baye. Olsufjew wysłał naprzód pod Udomem cztery pułki i sześć dział, ale korpus Marmonta był już za rzeką. Do późnego przedpołudnia Ricard wyparł Rosjan do Baye i okolicznych lasów, a Lagrange odbił w lewo, ku przysiółkowi Bannay.¹²

Bannay i nadejście Gwardii. Walka przez całe przedpołudnie była zacięta. Na lewym skrzydle francuskim Lagrange wpadł na główną baterię rosyjską i został odparty spod Bannay. Szala przechyliła się około południa, gdy nadciągnęli Ney i Napoleon z dwiema kolejnymi dywizjami, a przed Bannay otworzyła ogień artyleria Gwardii.¹³

Skrzydła ustępują. Około trzeciej po południu zarówno Baye, jak i Bannay były już oczyszczone z Rosjan. Francuska jazda obchodziła oba rosyjskie skrzydła, a Napoleon posłał silny oddział konnicy na zachód, przez Fromentières, by wyszedł Rosjanom na tyły i przeciął drogę do Montmirail.¹⁴

Punkt zwrotny: droga do Étoges przecięta

Dopiero wtedy Olsufjew spróbował się wycofać. W Champaubert zostawił straż tylną generała Połtorackiego, dwa pułki z dziewięcioma lub dziesięcioma działami, a sam ruszył główną drogą na wschód, ku Étoges i Blücherowi. Droga była już przecięta.¹⁵

To był koniec IX Korpusu jako siły bojowej. Wzięci w kleszcze między francuską piechotę a jazdę, Rosjanie rozproszyli się i uciekali na północ, w lasy w stronę La Caure i Épernay. Francuzi zdążyli już otoczyć te lasy i to tam wzięto do niewoli Olsufjewa z wieloma jego żołnierzami.¹⁶

Najdłużej bronił się Połtoracki. Napoléon et Empire opisuje walkę o każdy dom w Champaubert, a Petre szarże jazdy ze wszystkich stron; obaj autorzy podają, że kapitulował dopiero po wyczerpaniu amunicji, według Petre'a z około tysiącem ludzi i dziewięcioma działami. Rickard umieszcza natomiast kapitulację w lesie około trzech kilometrów na północ od wsi, po ostrzale artylerii i odkryciu Francuzów między drzewami.¹⁷

Następstwa

Rosyjski korpus został zniszczony. Rickard ocenia jego straty na około 1200 zabitych i 1800 jeńców oraz większość dział. Co do ocalałych relacje się różnią: według Napoléon et Empire do Étoges dotarło około 1500 ludzi, według Petre'a lasami uszło od 1600 do 1700 żołnierzy z 15 działami, a według Rickarda od tysiąca do 2 tysięcy pod Korniłowem i Udomem.¹⁸

Blücher spędził ten dzień na marszu w przeciwną stronę. Z Kleistem i Kapcewiczem szedł ku Fère-Champenoise, choć za plecami słyszał działa spod Champaubert, i przez większość dnia nie wierzył, że atak jest poważny. Gdy po południu dotarła do niego wiadomość, zawrócił kolumnę nocnym marszem do Vertus, a Sackenowi i Yorckowi kazał skupić się pod Montmirail i przebić się do niego na wschód.¹⁹

Napoleon stał teraz pośrodku Armii Śląskiej i skręcił na zachód. Zostawił Marmonta, by pilnował Blüchera, i ruszył na Montmirail, gdzie 11 lutego pobił Sackena. 12 lutego dopadł cofających się sprzymierzonych pod Château-Thierry, a 14 lutego uderzył na samego Blüchera pod Vauchamps, odnosząc ostatnie zwycięstwo kampanii sześciu dni.²⁰ › Bitwa pod Montmirail 1814

Dziedzictwo i pamięć

Champaubert od zawsze uchodzi za przykład Napoleona w najlepszej formie i jego przeciwników w najgorszej. Petre przyznawał, że uderzenie na Blüchera było zapewne najlepszą operacją cesarza w 1814 roku, ale uważał, że zarówno pochwały, jak i nagany są przesadzone. Jego zdaniem cesarz, wyruszając, nie wiedział, jak bardzo rozproszona jest armia Blüchera, i dopiero pod Champaubert zrozumiał, jakie miał szczęście, trafiając w środek długiej linii. Petre przypominał też, że nawet Clausewitz, rzadko krytykujący Blüchera, potępił jego marsz w przeciwną stronę niż odgłos dział, a decyzję Olsufjewa o przyjęciu bitwy uznał za ciężki błąd.²¹

Napoléon et Empire dostrzega w tym triumfie także ciemniejszą stronę: zwycięstwo dało cesarzowi zbyt różowy obraz własnego położenia i natychmiast polecił on Caulaincourtowi, swojemu wysłannikowi na toczących się wtedy rokowaniach pokojowych, by zajął mniej ustępliwe stanowisko.²²

Ostatecznie kampania sześciu dni niewiele zmieniła. Blücher cofnął się ku posiłkom, przejął dowództwo nad korpusem Wincyngerodego i na początku marca znów maszerował na zachód. Paryż skapitulował 30 marca, a 6 kwietnia Napoleon podpisał w Fontainebleau abdykację i odjechał na Elbę.²³ › Bitwa pod Lipskiem 1813

Champaubert dzisiaj

Champaubert to niewielka wieś w departamencie Marne, przy dawnej drodze z Châlons do Paryża. W jej centrum zwycięstwo upamiętnia kolumna otoczona ośmioma armatami. Naprzeciwko stoi Maison Bleue, dom, w którym Napoleon spędził noc po bitwie, z kulą armatnią wciąż tkwiącą w fasadzie.²⁴