10 czerwca w historii wojskowości: bitwa pod Glen Shiel, 1719

10 czerwca 1719 · 307 lat temu

Hiszpańska karta jakobitów

Historic Environment Scotland (HES) wywodzi powstanie z wojny między Hiszpanią a Wielką Brytanią, która wybuchła w 1718 roku, i pisze, że Hiszpania widziała w powstaniu jakobitów sposób na zwiększenie nacisku na rząd brytyjski. HES i W. K. Dickson, który w 1895 roku wydał listy księcia Ormonde, podają, że na pokładzie floty, która w marcu 1719 roku wypłynęła z Kadyksu, by z Ormonde’em dokonać inwazji na Anglię, było 5000 żołnierzy; zniszczył ją sztorm.¹

Znacznie mniejsza wyprawa pod wodzą George’a Keitha, earla Marischal, wylądowała 13 kwietnia nad Loch Alsh i urządziła kwaterę główną w zamku Eilean Donan. Wcześniej, w Stornoway na wyspie Lewis, markiz Tullibardine przedstawił nominację na generała porucznika i przejął dowództwo nad wojskiem, a earl Marischal zachował tylko dowództwo okrętów. Gdy Tullibardine zaproponował powrót do Hiszpanii, earl Marischal zamiast tego odesłał tam obie fregaty.²

W maju brytyjskie okręty wojenne ostrzelały Eilean Donan i zdobyły go szturmem; HES i Dickson wymieniają 343 zdobyte beczki prochu.³

Walka w przesmyku

Wightman wyruszył z Inverness 5 czerwca. Relacja z bitwy wydrukowana w „London Gazette” pod edynburskim nagłówkiem z 18 czerwca podaje, że wojska królewskie „rzeczywiście zaangażowane” nie przekraczały 850 ludzi, „nie licząc 120 dragonów i 136 górali” (przekład nasz). Dickson i HES podają 850 piechurów, 120 dragonów i około 130 górali oraz baterię moździerzy Coehorna, według Dicksona i „Gazette” czterech.⁴

Liczebność jakobitów podaje się różnie. Ta sama relacja w „Gazette” mówi o „1640 góralach, nie licząc 300 Hiszpanów i osobnego korpusu 500 górali” (przekład nasz), ustawionych na wzgórzu, by zagarnąć tabory. Dickson, na podstawie listu Tullibardine’a do earla Mar, dochodzi do łącznie około 1120 ludzi, przy czym regiment hiszpański liczył tylko około 200. HES podaje około 1200 górali oraz od około 240 do 300 hiszpańskich żołnierzy regularnych.⁵

Jakobici zajęli najwęższe miejsce doliny. Barykada zamykała drogę, Hiszpanie obsadzili okopy na wzgórzu na północ od rzeki, a lord George Murray z wysuniętym oddziałem trzymał wzgórze na południe od rzeki. Atak rozpoczął się około piątej po południu. Dickson i HES opisują początek walki: moździerze ostrzelały wzgórze Murraya, a rządowe lewe skrzydło, ludzie z regimentu Claytona razem z ludźmi z klanu Munro, potrzebowało więcej niż jednego natarcia, by wyprzeć jego ludzi.⁶

Następnie rządowe prawe skrzydło wspięło się po północnym stoku na ludzi Seafortha na skrajnym lewym skrzydle linii jakobickiej. Seaforth został ranny, a jego ludzie ustąpili, choć wysłano im na pomoc ludzi Rob Roya MacGregora; za nimi cofnęli się potem ludzie Rob Roya i inni. Relacja w „Gazette” mówi, że buntownicy byli „spychani ze skały na skałę, a nasi ludzie gnali ich przed sobą przez ponad trzy godziny, aż zdobyliśmy szczyt wzgórza” (przekład nasz); także James Keith po stronie jakobitów pisze o walce trwającej około trzech godzin. Najdłużej wytrwali Hiszpanie, po czym wycofali się w górę zbocza; HES datuje ich uporządkowany odwrót na około ósmą wieczorem, jeśli nie wcześniej.⁷

W raporcie datowanym „Glenshell, 11 czerwca, o 8 rano” Wightman donosił, że „zacięty bój trwał do ósmej z okładem, gdy spodobało się Bogu dać nam nad nimi zupełne zwycięstwo” (przekład nasz).⁸

Kapitulacja o poranku

Tej nocy, jak pisze Keith, dowódcy jakobitów uznali, że nie mają ani żywności, ani amunicji, i „postanowiono, że Hiszpanie się poddadzą, a górale rozproszą” (przekład nasz). Według Keitha i Dicksona hiszpańskim dowódcą był don Nicolas Bolano.⁹

Raport Wightmana z 11 czerwca donosi, że hiszpański oficer przyszedł z propozycją poddania się na łaskę i niełaskę, na co Wightman przystał, i że „mają przyjść do naszego obozu o drugiej po południu” (przekład nasz). Relacja w „Gazette” mówi, że następnego ranka wojska pomaszerowały do Glenshiel, „gdzie około drugiej po południu Hiszpanie poddali się jako jeńcy na łaskę i niełaskę” (przekład nasz). W wersji Keitha „następnego ranka Hiszpanie się poddali pod warunkiem, że ich bagaże nie zostaną zrabowane, a wszyscy inni ruszyli drogą, jaka komu odpowiadała” (przekład nasz). Dickson dorzuca własną uwagę: „Były to marne obchody urodzin Jakuba” (przekład nasz).¹⁰

Bilans strat

Relacja w „Gazette” liczy po stronie rządowej 21 zabitych i 121 rannych, wliczając oficerów; Dickson nazywa te liczby oficjalnymi, a HES podaje te same. 11 czerwca Wightman oceniał, że straty „nie przekraczają 150, wliczając oficerów” (przekład nasz).¹¹

Wightman wymienił jednego poległego oficera, kapitana Downesa z regimentu pułkownika Montagu. Dickson pisze, że poległ jeden oficer angielski, Downes, ale przytacza też list prowosta Inverness Hossacka z 13 czerwca: „Kapitan Downes i dwóch poruczników z regimentu Montagu zginęli” (przekład nasz). Rejestr zabytków Highland (Highland Historic Environment Record) liczy po stronie rządowej trzech poległych oficerów, jednego brytyjskiego i dwóch holenderskich, oraz osiemnastu żołnierzy.¹²

HES określa straty jakobitów jako nieznane, ale mieszczące się między 10 a 100. Rejestr Highland podaje, że były jeszcze mniejsze niż rządowe.¹³

17 czerwca Wightman pisał ze swego obozu, że ma przy sobie hiszpańskich jeńców, a „ich łączna liczba, wliczając oficerów, wynosi 274” (przekład nasz); Dickson i Millar również podają 274 jeńców hiszpańskich.¹⁴

Koniec i zapowiedź

Relacja w „Gazette” mówi, że wojska Wightmana „natknęły się na buntowników 10.” (przekład nasz), Keith pisze o „dziesiątym czerwca”, a francuski tytuł planu bitwy porucznika Johna Henry’ego Bastide’a w Royal Collection podaje „Le 10.me Iuin 1719”. Dickson zaznacza, że w jego książce daty wydarzeń w Wielkiej Brytanii podane są według starego stylu. Millar odnotowuje, że dr Hill Burton i dr Taylor podawali 11 czerwca, i dowodzi, że plan Bastide’a, „najwyraźniej rysowany na miejscu, powinien rozstrzygnąć tę kwestię” (przekład nasz).¹⁵

Dawniejsze opracowania spierały się także o wynik. Dickson odnotowuje, że według sir Waltera Scotta wojska rządowe zostały zmuszone do odwrotu, a Hill Burton uznawał wynik za wątpliwy; odpowiada, że relacje Keitha i Tullibardine’a „w pełni potwierdzają raporty Wightmana. Jakobici zostali rozgromieni” (przekład nasz).¹⁶

HES nazywa Glen Shiel jedyną bitwą powstań jakobickich, w której jakobici nie ruszyli do szarży, lecz czekali, aż nieprzyjaciel do nich podejdzie, co pomaga wyjaśnić niskie straty. HES uznaje ją też za pierwsze odnotowane użycie moździerzy Coehorna przez Brytyjczyków w bitwie polowej. Na Wzgórzu Hiszpańskim przetrwały ślady kamiennych przedpiersi, a HES wpisało pole bitwy do rejestru historycznych pól bitewnych (Inventory of Historic Battlefields). HES sugeruje, że porażka jakobitów mogła uśpić czujność rządu przed powstaniem 1745 roku, które opisujemy w artykułach o bitwie pod Prestonpans i bitwie pod Culloden.¹⁷