14 lipca w historii wojskowości: zdobycie Bastylii, 1789

Rankiem 14 lipca 1789 roku tłumy paryżan szukających broni wdarły się do Hôtel des Invalides. Wyniosły stamtąd karabiny: 28 tysięcy według Jules’a Micheleta i Frantza Funcka-Brentano, podczas gdy historyk Jules Flammermont i encyklopedia Larousse’a podają, że składowano ich tam 32 tysiące; zabrano też armaty. Potem padło hasło marszu na Bastylię, starą królewską twierdzę i więzienie stanu, w której przechowywano kolejne zapasy amunicji.¹

Komendant, markiz de Launay, miał niewielką załogę: 82 starych żołnierzy z Inwalidów i 32 Szwajcarów z pułku Salis-Samade według liczby, którą podaje Michelet i przytacza Flammermont, albo 95 i 30 według Funcka-Brentano. Napastnicy wdrapali się na zabudowania przedpola i przecięli łańcuchy pierwszego mostu zwodzonego, załoga otworzyła ogień, a walka na zewnętrznych dziedzińcach trwała godzinami. Po południu nadeszli gwardziści francuscy z armatami i wycelowali je w bramy. De Launay chciał wysadzić twierdzę wraz z prochem, ale powstrzymali go ludzie z jego załogi, i późnym popołudniem Bastylia się poddała; Flammermont umieszcza ten moment „Vers cinq heures, plutôt un peu avant qu’après”, czyli „około piątej, raczej trochę przed niż po” (przekład nasz). Jean Dusaulx, elektor Paryża, ogłosił sporządzone dla Komuny zestawienie strat oblegających: 83 zabitych na miejscu, 15 zmarłych z ran, 60 rannych i 13 okaleczonych; Flammermont przyjmuje te liczby, a Funck-Brentano podaje 98 zabitych.²

De Launaya poprowadzono ku ratuszowi i zabito po drodze, a jego głowę obnoszono po ulicach na pice; tego samego dnia zginął prewot kupców Flesselles. W twierdzy zwycięzcy znaleźli tylko siedmiu więźniów. Historycy spierają się o ten dzień do dziś. Michelet pisał: „Bastylia nie została zdobyta, trzeba to powiedzieć, ona się poddała” (przekład nasz). Flammermont odpowiadał, że straty oblegających dowodzą, iż nie było to zwykłe objęcie w posiadanie, lecz chwalebny czyn, z którego Paryż i Francja mają prawo być dumne (przekład nasz), a Funck-Brentano, który skatalogował archiwum Bastylii, podkreślał, że tłum chciał zdobyć broń, a nie uwolnić więźniów. Od 1880 roku 14 lipca jest świętem narodowym Francji; francuskie Ministerstwo Sił Zbrojnych pisze, że przypomina ono zarówno zdobycie Bastylii, jak i Święto Federacji z 14 lipca 1790 roku. Wojny, które nastąpiły potem, opisujemy w artykule o wojnach rewolucji francuskiej.³

Iwan III idzie na zachód

Zygmunt Herberstein, którego łacińskie dzieło o Moskwie ukazało się w 1549 roku, pisze, że córka Iwana III Helena wyszła za Aleksandra pod warunkiem, że w Wilnie stanie cerkiew obrządku ruskiego, a Iwan uczynił z zaniedbania tej obietnicy pretekst do wojny; ten sam zarzut wymienia Stryjkowski. Stryjkowski i Latopis Woskriesieński dodają, że kniaziowie Siemion Możajski i Wasyl Szemiaczycz przeszli wraz ze swymi ziemiami na stronę Moskwy, a historyk Mirosław Nagielski, że oddali się pod opiekę Iwana III.⁴

Herberstein opisuje trzy armie moskiewskie: jedną wysłaną na południe, ku ziemi siewierskiej, drugą na zachód, na Toropiec i Białą, a trzecią między nimi, na Dorohobuż i Smoleńsk. Nagielski wymienia te same trzy uderzenia. Latopisy moskiewskie i odrębny od nich Latopis Typograficzny są zgodne, że Jakow Zacharjicz zdobył na południu Briańsk i Putywl, bojar Jurij Zacharjicz zajął Dorohobuż, a gdy wyruszyli na niego panowie Aleksandra, przyszedł mu z pomocą kniaź Daniło Wasylewicz Szczenia z siłami twerskimi.⁵

Kwiatkowski ocenia połączone armie moskiewskie na około 17-18 tysięcy ludzi w chwili, gdy około 9 lub 10 lipca naczelne dowództwo objął Szczenia. Nagielski liczy 20 tysięcy ludzi na całym trakcie smoleńskim. Powszechna Encyklopedia Litewska wymienia jako dowódców w bitwie Jakowa Zacharjina i Szczenię, a i Stryjkowski pisze, że pod Dorohobużem stał „Jaków Zacharinic”; latopisy moskiewskie, Nagielski i Kwiatkowski sytuują Jakowa na południu, a Dorohobuż przypisują Jurijowi.⁶

Bitwa

Latopis Woskriesieński datuje starcie słowami „мѣсяца іюля 14, въ вторникъ, на память святаго Апостола Акилы”, czyli „miesiąca lipca 14., we wtorek, we wspomnienie świętego Apostoła Akwili” (przekład nasz), i umieszcza je na Mitkowym Polu nad rzeczką Wiedroszą; latopisy sofijski, nikonowski i lwowski, które powtarzają jego tekst, podają ten sam dzień, dzień tygodnia i święto. Latopis Typograficzny podaje 14 lipca i wspomnienie Akwili bez dnia tygodnia, a bitwę umieszcza nad rzeką „Wierdoszą” pod Jelnią. Stryjkowski i Marcin Bielski nie podają dnia, a całą wojnę zapisują pod rokiem 1499.⁷

Sam Aleksander, jak piszą Stryjkowski i Bielski, pociągnął za wojskiem do Borysowa, a jego hetman, kniaź Konstanty Ostrogski, poprowadził wojsko dalej ku Smoleńskowi. Według obu kronikarzy pewien jeniec ostrzegł Litwinów, że do wojewody pod Dorohobużem dołączyły większe siły moskiewskie, i odradzał im bitwę; Stryjkowski nazywa go Hermanem i pisze, że kazano go powiesić. Kwiatkowski uważa przekaz Stryjkowskiego o pojmaniu Hermana za niewiarygodny. W relacji Herbersteina Litwini „zasięgnęli od jeńców wiadomości o liczebności nieprzyjaciela i jego wodzach i nabrali wielkiej nadziei, że go rozbiją” (przekład nasz z przekładu angielskiego).⁸

Stryjkowski opisuje marsz dwiema milami ciasnymi lasami i błotną drogą; na otwartym polu Litwini starli się z Moskwą, „wiele ludzi z obudwu stron padło”, a Moskwa cofnęła się za Wiedroszę. Także u Herbersteina pierwsi Rosjanie zostają odparci za rzekę; potem, w walnej bitwie, „jedna z armii, ukryta w zasadzce bez wiedzy wielu Rosjan, spadła nagle na główne siły nieprzyjaciela” i Litwini poszli w rozsypkę (przekład nasz z przekładu angielskiego). Encyklopedia litewska pisze, że moskiewska straż przednia wciągnęła Litwinów na główne siły, a Nagielski, że Moskwa ich obeszła. Kwiatkowski odtwarza uderzenie pułku zasadzkowego kniazia Jurija Koszkina z lasu na prawe skrzydło litewskie, po którym Litwini walczyli w okrążeniu, przyparci do Dniepru.⁹

Stryjkowski tak tłumaczy klęskę: Moskwa zobaczyła, że z lasu nie nadchodzi żadna pomoc, „gdyż było Litwy tylko pułczwarta tysiąca, a Moskwy było czterdzieści tysięcy konnych krom pieszych”, i „dziwowała się Moskwa tak wielkiemu męstwu Litewskiemu”. Bielski, za którym Stryjkowski idzie, jak zauważa Kwiatkowski, przynajmniej w epizodzie z jeńcem, podaje te same liczby. Kwiatkowski uważa, że armia była większa: skoro Aleksander przyznawał się do utraty 4000 ludzi, a straty nie przekroczyły zapewne połowy, Ostrogski mógł mieć około 8000, a nawet 9000 ludzi pod bronią. Nagielski również podaje 8-9 tysięcy. Encyklopedia litewska pisze o kilkunastu tysiącach Litwinów przeciw około 40 tysiącom głównych sił moskiewskich.¹⁰

Wzięci żywcem

Latopis Woskriesieński, w słowach wspólnych z latopisami sofijskim i nikonowskim, nazywa starcie „wielką bitwą i złą siekaniną” (przekład nasz) i podaje, że wojewodowie wzięli żywcem kniazia Konstantina Ostrożskiego, pana Grigorija Ostiukowicza, pana Litawora marszałka „i wielu innych” (przekład nasz). Latopis Lwowski nazywa dwóch ostatnich Jurijem Ostiukowiczem i Iwanem Litaworem; Typograficzny dodaje między innymi Nikołaja Jurjewicza Zinowjewicza. Stryjkowski wymienia Hrehorego Stanisławowicza Ościka, marszałka Litowara Chreptowicza, Mikołaja Jurgiewicza Hlebowicza i Mikołaja Zienowicza, podobnie Kwiatkowski. Nagielski pisze natomiast o Iwanie Chreptowiczu i Michale Zenowiczu. Goniec z pola bitwy, Michajło Pleszczejew, dotarł według latopisów moskiewskich do Moskwy 17 lipca, w piątek, „i była wtedy wielka radość w Moskwie” (przekład nasz).¹¹

Latopis Typograficzny pisze, że Moskwa „wybiła Litwy bez liku” (przekład nasz). Kwiatkowski przytacza trzy inne liczby: 8000 zabitych Litwinów według ruskiej Sinodalnej knigi, około 5000 poległych i wielu wziętych do niewoli według historyka K. W. Bazilewicza oraz 4000 ludzi, do których utraty przyznawał się sam Aleksander. Jego zdaniem poległa lub dostała się do niewoli prawdopodobnie co najmniej połowa armii litewskiej.¹²

Wstrząs dla Litwy

Nagielski nazywa Wiedroszę pierwszą tak poważną klęską sił litewskich w polu, która, jak to określił historyk Stanisław Herbst, wstrząsnęła elitami politycznymi Litwy. Encyklopedia litewska nazywa ją pierwszym większym zwycięstwem Moskwy w tej wojnie. Smoleńsk się obronił.¹³

Wojnę zakończył w 1503 roku rozejm, według Kwiatkowskiego ustalony 25 marca i podpisany w Moskwie 28 marca na sześć lat, na mocy którego Litwa zrzekła się niemal całej Siewierszczyzny i znacznych połaci Smoleńszczyzny. Nagielski wymienia wśród strat Newel, Wieliż, Toropiec, Białą, Dorohobuż, Briańsk, Starodub, Nowogród i Czernihów. Herberstein pisze, że Aleksander, który „zawsze bardziej lubował się w pokoju niż w wojnie” (przekład nasz z przekładu angielskiego), oddał wszystkie prowincje i grody zajęte przez Rosjan.¹⁴

Niewola Ostrogskiego była ciężka. Stryjkowski i Bielski piszą, że, jak powiadano, miał ręce skrępowane z tyłu ołowiem i nogi okute, i że musiał złożyć przysięgę, jakiej chciał Iwan; Stryjkowski dodaje, że złożył ją „z nieprawego serca”. Herberstein pisze, że związany bardzo silną przysięgą otrzymał wielkie dobra, ale przy pierwszej okazji uciekł „przez gąszcz lasów” (przekład nasz z przekładu angielskiego). Kwiatkowski datuje koniec jego niewoli na sierpień lub wrzesień 1507 roku, a encyklopedia litewska pisze, że uciekł z Moskwy w 1507 roku. Stryjkowski pisze natomiast, że Ostrogski wyszedł z Moskwy w 1508 roku, po siedmiu latach srogiego więzienia. Według Nagielskiego we wrześniu 1514 roku Ostrogski poprowadził litewsko-koronną odsiecz, która rozgromiła armię moskiewską pod Orszą, o czym piszemy w artykule o bitwie pod Orszą.¹⁵