13 lipca 1260 roku nad Durbe w Kurlandii, na terenie dzisiejszej zachodniej Łotwy, wojsko żmudzkie pokonało zakon inflancki i siły zakonu krzyżackiego z Prus, gdy porzucili je służący w ich armii Kurowie; zginęli mistrz inflancki i marszałek Prus, a z nimi około 150 braci. Także 13 lipca: Roundway Down, 1643.
Bitwa nad Durbe
13 lipca 1260 · 766 lat temu
Krucjata przeciw Żmudzi
W 1259 roku, pisze Piotr z Dusburga, mistrz inflancki Burchard von Hornhausen polecił zbudować zamek „in terra Carsovie in monte sancti Georgii”, w ziemi Karszuwie na górze świętego Jerzego, wspólnym kosztem i trudem braci z Inflant i z Prus (przekład nasz). Historyk Tomas Baranauskas również datuje Georgenburg na 1259 rok i umieszcza go na Żmudzi, w ziemi Karszuwie; Żmudzini wkrótce go oblegli i zaopatrywanie załogi stało się dla zakonu prawdziwym wyzwaniem.1
W 1260 roku, pisze Dusburg, bracia z Inflant i z Prus zebrali się „cum validis exercitibus”, z silnymi wojskami, by dowieźć żywność braciom z zamku świętego Jerzego. Baranauskas opisuje siły niespotykanej wielkości. Z Inflantczykami ciągnęli Duńczycy z północnej Estonii, a Henryk Botel, marszałek pruskiej prowincji zakonu, przyprowadził braci pruskich i podbitych Prusów. Inflancka kronika rymowana i Baranauskas wspominają oddział 30 braci świeżo przybyłych z Niemiec, a wojska zebrały się w Kłajpedzie (Memel). W Powszechnej Encyklopedii Litewskiej Edvardas Gudavičius pisze, że zakon krzyżacki po raz pierwszy bezpośrednio włączył się wtedy do wojny zakonu inflanckiego z Litwinami.2
Gudavičius wymienia oddziały duńskie i szwedzkie pod wodzą szwedzkiego królewicza Karola; nekrolog domu zakonnego w Altenbiesen, cytowany przez wydawcę Ernsta Strehlkego, nazywa go „dominus Karolus dux de Sweden”; Baranauskas utożsamia go z Karolem Ulfssonem, synem byłego szwedzkiego jarla Ulfa Fase. Gudavičius szacuje, z zastrzeżeniem „przypuszcza się”, że zakony i ich sojusznicy mieli kilka tysięcy ludzi (przekład nasz).3
Bitwa
W pobliżu zamku, pisze Dusburg, posłaniec doniósł, że „IIII milia Lethovinorum”, 4000 Litwinów, spustoszyło część Kurlandii i uprowadzało kobiety i dzieci. Gudavičius, z tym samym zastrzeżeniem, szacuje Żmudzinów na około 4000, Baranauskas na 4000. Inflancka kronika rymowana nazywa wrogów „Lettowen”, Litwinami, a opisując ich wcześniejszy atak na Doben, dodaje „die Sameiten sint genant”, których zwą Żmudzinami (przekład nasz). Mistrz zawrócił, by zastąpić im drogę w Kurlandii, piszą kronika rymowana i Baranauskas, a Powszechna Encyklopedia Litewska to potwierdza.4
Dusburg podaje powód postawy Kurów: przed bitwą pokornie poprosili, by w razie zwycięstwa, jeśli Bóg je chrześcijanom da, uwolniono i oddano im pojmane kobiety i dzieci; bracia skłaniali się ku zgodzie, ale pospólstwo Prus i Inflant odmówiło, powołując się na wojenny obyczaj.5
Ta odmowa, pisze Dusburg, tak rozgniewała Kurów, że „dum fratres inciperent Lethowinos impugnare, ipsi tanquam apostate a tergo Cristianos hostiliter invaserunt”: gdy bracia zaczęli atakować Litwinów, oni jak odstępcy napadli na chrześcijan od tyłu (przekład nasz); również według Powszechnej Encyklopedii Litewskiej część Kurów uderzyła na wojsko zakonów od tyłu. Kronika rymowana takiego powodu nie podaje. Pisze, że Kurowie już wcześniej postanowili nie walczyć, rozumując, że jeśli bracia stracą życie i pole bitwy, „sô wolle wir sunder hêrren wesen”, to będziemy bez panów (przekład nasz). Gdy Estowie to zobaczyli, dodaje, pospiesznie uciekli razem z nimi; o odwrocie Estów pisze też encyklopedia. Gudavičius dodaje, że oddziały zakonów były skłócone i nie miały jednego dowódcy.6
Dusburg datuje bitwę „in die beate Margarethe”, w dniu błogosławionej Małgorzaty, a Hermann von Wartberge „in die beate Margarete anno 1260” (przekład nasz). Ich wydawcy w Scriptores rerum Prussicarum, Max Toeppen i Ernst Strehlke, drukują na marginesie 13 lipca; Gudavičius i Baranauskas podają 13 lipca 1260 roku.7
Sami na polu bitwy
Gdy niemal całe pospólstwo obu krajów opuściło pole, pisze Dusburg, przy braciach zostali niektórzy pruscy możni. W kronice rymowanej bracia i dobrzy Sambijczycy, pozostawieni w potrzebie sami sobie, zostali otoczeni, a niejeden zginął „zû Dorben ûf dem velde breit”, pod Dorben na szerokim polu, zanim zdążył chwycić za broń (przekład nasz). Również według Powszechnej Encyklopedii Litewskiej Żmudzini otoczyli wojsko zakonów, wielu zabili i ścigali uciekających.8
Rachunek poległych
Dusburg wymienia wśród poległych Burcharda, mistrza Inflant, i Henryka Botela, marszałka Prus, a z nimi 150 braci, „et de populo dei tanta multitudo, quod eorum numerum non audivi”: a z ludu Bożego tak wielkie mnóstwo, że nie słyszałem ich liczby (przekład nasz). Kronika rymowana pisze, że mistrz zginął „mit anderhalb hundert brûderen sîn”, ze stu pięćdziesięcioma swoimi braćmi, a z nimi wielu pielgrzymów (przekład nasz). Kronika Wartberge’a w wydanej postaci podaje, że Burchard zginął z „II C”, dwustu, braćmi; Strehlke odnotowuje kreskę przez c w jednym rękopisie, odczytuje półtorej setki, czyli 150, i nazywa 150 u Dusburga i w kronice rymowanej liczbą okrągłą.9
Nekrolog z Altenbiesen liczy 136 braci zabitych z mistrzem oraz Karola „cum tota familia sua”, z całym jego dworem (przekład nasz). Baranauskas podaje około 150-170 rycerzy zakonnych i nazywa to największymi stratami zakonu aż do Grunwaldu w 1410 roku. Gudavičius podaje około 150, a także wielu innych żołnierzy, i wśród poległych wymienia Karola z jego oddziałem.10
Gdzie dokładnie?
Kronika rymowana umieszcza rzeź pod Dorben na szerokim polu, Dusburg „in campo juxta fluvium Durbin”, na polu nad rzeką Durbin, a pruski rocznik Kanonika Sambijskiego „circa flumen Durben”, koło rzeki Durben (przekład nasz). Gudavičius lokuje bitwę nad jeziorem Durbe. Baranauskas wywodzi lokalizację nad jeziorem od Oskara Kienitza z 1849 roku, zauważa, że źródła nie wspominają ani jeziora, ani zamku, i proponuje rzekę Durbe na północ od jeziora, być może w okolicy Dunalki.11
Bałtyk w ogniu buntów
Załogę zakonną trzeba było wycofać z Georgenburga. Gudavičius i Baranauskas zgodnie piszą, że bitwa wywołała powstania Kurów i Prusów i zwróciła władcę Litwy Mendoga przeciw zakonowi; Gudavičius wymienia wielkie powstanie pruskie i datuje zerwanie Mendoga z zakonem inflanckim na 1261 rok. Gudavičius konkluduje, że bitwa nad Durbe wstrzymała marsz zakonu na wschód aż do lat 70. XIII wieku i dało państwu litewskiemu czas, by okrzepło. Wcześniejszą klęskę rycerzy krzyżowych na wschodzie opisujemy w artykule o bitwie na jeziorze Pejpus.12
Także tego dnia
Bitwa pod Chobrakhitt
13 lipca 1798 · 228 lat temu
W czasie marszu na Kair podczas francuskiej wyprawy do Egiptu armia Bonapartego starła się z konnicą mamelucką pod nadnilową wsią Chobrakhitt, a na rzece walczyły też flotylle obu stron. Ogień francuski rozbił szarże mameluków, a wojsko ruszyło dalej ku Kairowi i bitwie pod piramidami.
1643: rojalistyczna jazda lorda Wilmota, z księciem Maurycym, rozbiła parlamentarną armię sir Williama Wallera na Roundway Down nad Devizes, gdzie Waller oblegał kornwalijską piechotę sir Ralpha Hoptona. Clarendon pisze, że Wilmot pojawił się „on the Wednesday about noon”, w środę około południa; jego wydawca W. Dunn Macray drukuje na marginesie „Thursday, July 13”, czwartek 13 lipca, a Charles Chadwyck Healey, wydawca relacji Hoptona, i S. R. Gardiner również podają 13 lipca (przekład nasz). Clarendon przypisuje Wilmotowi 1500 jazdy przeciw „full two thousand horse, five hundred dragoons, and near three thousand foot”, pełnym dwóm tysiącom jazdy, pięciuset dragonom i blisko trzem tysiącom piechoty, i liczy ponad 600 zabitych przeciwników, 900 jeńców oraz osiem zdobytych spiżowych dział (przekład nasz). Pułkownik Slingsby, rojalista z Devizes, liczy piechotę Wallera, pozostawioną na wzgórzu, na około 1800 ludzi, z których ponad 600 zginęło, i dziewięć zdobytych spiżowych dział.13
