14 września 1862 roku unijna Armia Potomaku pod dowództwem generała majora George’a B. McClellana zaatakowała oddziały konfederatów broniące przełęczy w paśmie South Mountain w Marylandzie: Crampton’s, Fox’s i Turner’s Gap. Dzień wcześniej jego żołnierze znaleźli zgubioną kopię rozkazów Roberta E. Lee, owiniętą wokół trzech cygar. Walki trwały od rana do nocy i zginęło w nich dwóch generałów, Jesse L. Reno i Samuel Garland. Gdy zapadł zmrok, oddziały Unii trzymały Crampton’s Gap, a konfederaci wciąż bronili Turner’s Gap i zachodniego skraju Fox’s Gap. Lee wycofał się w nocy i zebrał armię pod Sharpsburgiem, gdzie trzy dni później obie armie starły się ponownie. Tego samego dnia w 1847 roku armia amerykańska weszła do miasta Meksyk.
Trzy cygara i zgubiony rozkaz
Na początku września 1862 roku Lee przeprowadził Armię Północnej Wirginii przez Potomak do Marylandu. Gdy garnizon Unii w Harpers Ferry nie wycofał się, Lee rozkazem specjalnym nr 191 podzielił armię i wysłał Stonewalla Jacksona, by go zdobył. Unijna Armia Potomaku pod dowództwem generała majora George’a B. McClellana podążyła za konfederatami do Frederick. National Park Service ujmuje to, co nastąpiło potem, krótko: bitwę o South Mountain spowodowała zagubiona korespondencja.1
Kopia znalazła się we Frederick 13 września. Pułkownik Silas Colgrove z 27. pułku z Indiany pisał później, że XII Korpus dotarł tam około południa, że jego pułk złożył broń w kozły na terenie, który poprzedniego wieczoru zajmowała dywizja D. H. Hilla, i że po kilku minutach „the order was brought to me by First Sergeant John M. Bloss and Private B. W. Mitchell, of Company F, 27th Indiana Volunteers, who stated that it was found by Private Mitchell near where they had stacked arms” (rozkaz przynieśli mi starszy sierżant John M. Bloss i szeregowy B. W. Mitchell z kompanii F 27. pułku ochotników z Indiany, którzy oświadczyli, że szeregowy Mitchell znalazł go w pobliżu miejsca, gdzie złożyli broń; przekład nasz). Colgrove dodaje, że rozkaz był owinięty wokół trzech cygar. American Battlefield Trust nazywa Mitchella kapralem i pisze, że kopertę znalazł szeregowiec. Według Colgrove’a pułkownik S. E. Pittman w sztabie dywizji rozpoznał podpis pułkownika Chiltona, adiutanta generalnego Lee.2
Według American Battlefield Trust rozkaz dotarł do kwatery głównej McClellana krótko przed południem, a według National Park Service do wczesnego wieczora. Trust pisze, że do zmroku McClellan rozkazał całej armii ruszyć o świcie na zachód, na przełęcze South Mountain. Około 22.00 Lee skierował generała Jamesa Longstreeta do Boonsboro. W relacji Trustu Longstreet miał wesprzeć Hilla, którego dywizja wraz z kawalerią J. E. B. Stuarta osłaniała przełęcze. Hill pisał, że rankiem 14 września jego dywizja liczyła mniej niż 5000 ludzi i miała do obrony pięć dróg; atakujący go Jacob D. Cox oceniał ją na pięć tysięcy. Trust szacuje, że tego dnia walczyło około 28 000 żołnierzy Unii i 18 000 konfederatów.3
Walka o przełęcze
Pierwsze natarcie spadło na Fox’s Gap. Raport Hilla datuje otwarcie ognia na około 7.00, McClellan podaje, że dywizja Coxa ruszyła w górę zbocza około 8.00, a National Park Service podaje 9.00. Dywizja Kanawha Coxa z IX Korpusu Reno uderzyła na brygadę generała Samuela Garlanda. Hill meldował, że brygada Garlanda powstrzymała natarcie i zabezpieczyła drogę, za co zapłaciła życiem „that pure, gallant, and accomplished Christian soldier, General Garland” (tego czystego, dzielnego i wybitnego chrześcijańskiego żołnierza, generała Garlanda; przekład nasz). Cox pisał później, że Garland zginął, „vainly trying to stay the rout of his brigade” (na próżno usiłując powstrzymać ucieczkę swojej brygady; przekład nasz).4
Cox utrzymał grzbiet, a tymczasem nadchodziła pomoc; McClellan pisze, że dywizję Willcoxa wysłano naprzód między 12.00 a 13.00, a dywizję Sturgisa między 14.00 a 15.00. Około 15.00 I Korpus generała majora Josepha Hookera wszedł na zbocze na prawo od głównej drogi, a Pennsylvania Reserves George’a G. Meade’a zaatakowali wzniesienie na tym skrzydle. American Battlefield Trust pisze, że dywizja Johna P. Hatcha przełamała linię konfederatów po wymianie ognia wzdłuż płotu pola kukurydzy i że tylko w porę przybyłe posiłki Longstreeta uchroniły ją przed załamaniem. Późnym popołudniem brygada Johna Gibbona ruszyła w górę głównej drogi i walczyła jeszcze po zmroku.5
Dalej na południe VI Korpus generała Williama B. Franklina zaatakował Crampton’s Gap. Franklin meldował, że dywizja Slocuma z brygadami Bartletta, Newtona i Torberta natarła na prawo od drogi, a brygada Brooksa na lewo. Natarcie Slocuma, pisał, „sustained as it was over a great distance, and on a rough ascent of unusual steepness, was decisive” (prowadzone na dużym dystansie i po nierównym, niezwykle stromym zboczu, było rozstrzygające; przekład nasz). National Park Service ocenia korpus Franklina na 12 000 ludzi, a broniących się konfederatów na mniej więcej 1200. Franklin naliczył 400 jeńców, 700 sztuk broni, jedno działo i trzy sztandary; wstępny raport McClellana podaje jedno działo i cztery sztandary.6
Śmierć Reno
Pod Fox’s Gap walki trwały do wieczora. Cox wspominał: „A little before sunset, Reno came up in person, anxious to know why the right could not get forward quite to the summit. After a few moments' conversation with me he passed on to Sturgis; it seemed to me he was hardly gone before he was brought back upon a stretcher, dead” (Krótko przed zachodem słońca Reno przyjechał osobiście, chcąc wiedzieć, dlaczego prawe skrzydło nie może dotrzeć na sam szczyt. Po kilku chwilach rozmowy ze mną pojechał do Sturgisa; wydawało mi się, że ledwie odjechał, a już przyniesiono go z powrotem na noszach, martwego; przekład nasz). Reno poszedł na linię tyralierów, pisał Cox, i został „shot down by the enemy posted among the rocks and trees” (zastrzelony przez nieprzyjaciela ukrytego wśród skał i drzew; przekład nasz). McClellan meldował, że padł „pierced with a musket ball” (przeszyty kulą z muszkietu; przekład nasz). Hill przypisał ten strzał 23. pułkowi z Karoliny Północnej, nazywając Reno „a renegade Virginian, who was killed by a happy shot” (wirginijskim renegatem, którego zabił szczęśliwy strzał; przekład nasz).7
Raport Coxa umieszcza jego śmierć „just before sunset” (tuż przed zachodem słońca), raport Burnside’a „about 7 p. m.” (około 19.00), a późniejsza relacja Hilla o 19.00 na polu Wise’a. Dowództwo IX Korpusu, jak meldował Cox, przeszło na niego.8
Noc na górze
Gdy zapadł zmrok, walka o Turner’s Gap i Fox’s Gap jeszcze trwała. Według American Battlefield Trust konfederaci nadal trzymali Turner’s Gap i zachodni skraj Fox’s Gap, a Crampton’s Gap była w rękach Unii. Hill pisał, że jego ludzie „held the crests of the mountain, on the National road and the old Sharpsburg road, until Lee's order for withdrawal was given” (utrzymali grzbiety góry przy National Road i starej drodze do Sharpsburga, dopóki Lee nie wydał rozkazu odwrotu; przekład nasz). Burnside meldował, że oddziały na jego skrajnym lewym skrzydle częściowo walczyły jeszcze do 22.00.9
Hill pisze, że około 21.00 powiedział Lee, iż baterie Unii na wzgórzu utraconym na lewym skrzydle konfederatów, wraz z bateriami ustawionymi przez Pleasontona na prawym skrzydle, uczynią następnego ranka każdą pozycję przy szosie lub na grzbiecie nie do utrzymania, a Longstreet przyznał mu rację. „We retreated that night to Sharpsburg” (Tej nocy wycofaliśmy się do Sharpsburga; przekład nasz), meldował Hill, osiągnąwszy, jak to ujął, „the delay of the Yankee army until Harper's Ferry could not be relieved” (opóźnienie armii jankesów, aż za późno było na odsiecz dla Harper’s Ferry; przekład nasz). Według National Park Service Hill i Longstreet wycofali się po zmroku. Cox wspominał, że o świcie konfederaci opuścili już ostatni przyczółek nad Turner’s Gap, a Trust pisze, że do wschodu słońca 15 września wycofali się całkowicie.10
Trzy dni do Antietam
Zestawienie McClellana, obejmujące łącznie South Mountain i Crampton’s Pass, wymienia 443 zabitych, 1807 rannych i 75 zaginionych, razem 2325; American Battlefield Trust podaje te same liczby. Poprawione podsumowanie w Official Records, sporządzone na podstawie imiennych list, liczy osobno 1813 dla South Mountain (Turner’s Pass) i 533 dla Crampton’s Pass, a liczby Fredericka Dyera, opublikowane przez National Park Service, są takie same. Straty konfederatów Trust szacuje na 2685, w tym 800 zaginionych i wziętych do niewoli, Civil War Sites Advisory Commission na 2300, a McClellan oceniał je na około 3000 w samym Turner’s Pass.11
Oceny się różnią. American Battlefield Trust nazywa South Mountain zwycięstwem Unii, natomiast Civil War Sites Advisory Commission uznaje wynik za nierozstrzygnięty i pisze, że ograniczona aktywność McClellana 15 września dała Lee czas na połączenie rozproszonych dywizji pod Sharpsburgiem. Inna strona National Park Service nazywa bitwę porażką konfederatów, która opóźniła wojska federalne akurat na tyle, by Jackson zdążył zdobyć Harpers Ferry.12
Harpers Ferry poddało się Jacksonowi 15 września. 17 września, według datowania Trustu, obie armie starły się nad potokiem Antietam pod Sharpsburgiem. Tę bitwę opisujemy w artykule o Antietam.13
Także 14 września
1847: armia amerykańska weszła do miasta Meksyk. Winfield Scott meldował, że po działaniach „of more than forty-eight hours' continuance” (trwających ponad czterdzieści osiem godzin; przekład nasz) jego armia „hoisted, on the morning of the 14th, the colors of the United States on the walls of this palace” (rankiem 14. zatknęła barwy Stanów Zjednoczonych na murach tego pałacu; przekład nasz). Walki przed miastem opisujemy w artykule o Chapultepec. Scott i Grant zgodnie podają, że dywizję Wortha zatrzymano przy Alamedzie, a dywizja Quitmana poszła dalej, do Pałacu Narodowego. Grant pisze, że do wkraczających wojsk strzelali więźniowie wypuszczeni przez Santa Annę, a być może także dezerterzy i wrogo nastawieni mieszkańcy; Center of Military History dodaje, że armia odpowiedziała ogniem artylerii z bliskiej odległości.14
