15 maja w historii wojskowości: początek austro-węgierskiej ofensywy pod Asiago, 1916

15 maja 1916 · 110 lat temu

Cios z Tyrolu

Szef austro-węgierskiego sztabu generalnego Franz Conrad von Hötzendorf przygotował wielką ofensywę z płaskowyżów Folgarii i Lavarone. Austriacka historia oficjalna przytacza plan uderzenia „mit gut zusammengehaltener Kraft von den Hochflächen von Lavarone und Folgaria auf Thiene und Bassano vorzustoßen” („by zwartymi siłami uderzyć z płaskowyżów Lavarone i Folgarii na Thiene i Bassano”; przekład nasz). Przewodnik włoskiego Ministerstwa Obrony po ossarium w Asiago opisuje cel jako wylanie się na Nizinę Wenecką za plecami włoskich armii nad Isonzo. Według historii oficjalnej ofensywa ruszyła bez wojsk niemieckich, bo szefa niemieckiego sztabu Ericha von Falkenhayna nie udało się do niej przekonać; Christian Ortner z Muzeum Historii Wojskowości w Wiedniu pisze, że z jednoczesnego uderzenia nad Isonzo trzeba było zrezygnować, ponieważ wojska niemieckie były związane pod Verdun. Włosi znają tę ofensywę jako Strafexpedition, wyprawę karną; historia oficjalna nazywa ją wiosenną ofensywą 1916 roku przeciw Włochom.¹

Uderzyć miały 11. Armia Viktora Dankla i 3. Armia. Według historii oficjalnej w Tyrolu Południowym zgromadzono 14 dywizji piechoty i 64 baterie ciężkiej artylerii. Włoskiej 1. Armii przypisuje ona 15 maja ponad 176 batalionów, powołując się na Cadornę, i uznaje te liczby za zasadniczo zgodne z zestawieniem austro-węgierskiego naczelnego dowództwa, ale jego relację nazywa „getrübt, wenn nicht sogar verzerrt” („zmąconą, jeśli wręcz nie zniekształconą”; przekład nasz) przez chęć odparcia zarzutu, że wspierał tę armię zbyt późno i zbyt słabo.²

Zmiana dowódcy

Cadorna pisze, że 18 kwietnia uznał działania większych sił w Val Lagarina, na płaskowyżach i w Valsuganie za „assai probabili” (bardzo prawdopodobne), a mimo to do ostatniej chwili uważał głębokie natarcie o wielkim celu strategicznym za mało prawdopodobne, między innymi dlatego, że wiadomo było o bliskiej rosyjskiej ofensywie generała Aleksieja Brusiłowa. Historyk Giorgio Rochat pisze w Dizionario Biografico degli Italiani, że Cadorna został w gruncie rzeczy zaskoczony. Według Rochata dowódca 1. Armii Roberto Brusati ponawiał prośby o posiłki, a nieprzekonany Cadorna odebrał mu dowództwo. 8 maja, zaledwie kilka dni przed natarciem, 1. Armię objął generał Guglielmo Pecori Giraldi.³

Huragan nad górami

Austriacka historia oficjalna podaje, że bitwa zaczęła się 15 maja około szóstej rano przy dobrej widoczności, a o dziewiątej ruszył ogień niszczący: „Ein Orkan brauste über die Berge. Die Rohre liefen heiß.” („Nad górami szalał huragan. Lufy się rozgrzały.”; przekład nasz). Cadorna datuje początek na popołudnie 14 maja: silne bombardowanie od jeziora Garda po Valsuganę trwało przez cały 15 maja, kiedy piechota zaatakowała tylko wysunięte pozycje w Val Lagarina oraz pozycje między Monte Maronia a doliną Astico. Ortner i Rochat podają jako początek 15 maja.⁴

Według historii oficjalnej, gdy XX Korpus następcy tronu, arcyksięcia Karola Franciszka Józefa, szedł na Costa d'Agra i Monte Coston, ku jego czołowym oddziałom wychodziły grupy Włochów, które nie zdążyły się wycofać, „Bleich und verstört, mit erhobenen Händen” („blade i roztrzęsione, z podniesionymi rękami”; przekład nasz). Wieczorem oba wzgórza były zdobyte, a na Monte Coston prawie cały batalion brygady Cagliari poddał się po krótkim oporze. Cadorna wymienia brygadę Cagliari i batalion alpejski Vicenza jako oddziały, które szczególnie wyróżniły się w obronie pozycji między Monte Maronia a doliną Astico.⁵

Asiago pada, nizina się broni

W dolinie Adygi Włosi wycofali się z wysuniętych pozycji i, jak pisze Cadorna, od 19 maja utrzymali linię od Coni Zugna do Passo Buole wobec ataków trwających do 31 maja; przewodnik Ministerstwa Obrony również wymienia obronę Passo Buole i Pasubio. Col Santo padło, ale Pasubio się utrzymało. Przewodnik Ministerstwa Obrony podaje, że między 20 a 28 maja natarcie dotarło do Arsiero i wdarło się do kotliny Asiago; historia oficjalna datuje zajęcie Asiago na 26-29 maja. Według przewodnika nacierający atakowali jeszcze do połowy czerwca, ale nie przełamali ostatniej górskiej zapory przed równiną Vicenzy.⁶

Tymczasem Cadorna przerzucał wojska znad Isonzo, a Ortner pisze, że włoski opór rósł dzięki odwodom z tamtego frontu. Jak pisze Cadorna, 21 maja rozkazał zgromadzić na równinie wokół Vicenzy i Cittadelli nową, 5. Armię złożoną z pięciu korpusów, gotową uderzyć na każde siły, które zeszłyby z płaskowyżów; jej korpusy zebrały się tam 2 czerwca.⁷

Brusiłow i wstrzymanie natarcia

Włochy zwróciły się też do Rosji. Historia oficjalna odnotowuje, że 12 maja włoski premier przypomniał Piotrogrodowi o ofensywie obiecanej na koniec maja, a po 15 maja włoska dyplomacja gorączkowo zabiegała o szybkie uderzenie Rosjan; Ortner pisze, że rząd włoski pilnie prosił o wsparcie. Ofensywa Brusiłowa ruszyła 4 czerwca.⁸

Jej znaczenie dla Włoch jest sporne. Ortner pisze, że to ona zapobiegła decydującemu przełamaniu, bo z frontu włoskiego trzeba było zabrać wojska. Cadorna pisze, że skłoniła Austriaków do odesłania części sił, ale w niczym nie przyczyniła się do zatrzymania ich ofensywy, którą według włoskiego komunikatu z 3 czerwca już zatrzymano. Według historii oficjalnej 16 czerwca o 18.30 do Bolzano (Bozen) dotarł rozkaz naczelnego dowództwa, by oddać dwie kolejne dywizje i przejść do obrony. Jak podaje przewodnik Ministerstwa Obrony, tego samego dnia rozpoczęło się włoskie przeciwnatarcie.⁹

Jeńcy i polegli

Rozkaz dzienny arcyksięcia Eugeniusza, przytoczony w historii oficjalnej, mówił o „Mehr als 47.000 Gefangene” („ponad 47 000 jeńców”; przekład nasz), w tym prawie 1000 oficerów, oraz o 318 działach i 191 karabinach maszynowych. Historia oficjalna podaje, że wojska austro-węgierskie w Tyrolu, liczące około 220 000 ludzi, straciły między 15 maja a 15 czerwca 5000 zabitych, 23 000 rannych, 14 000 chorych i 2000 jeńców.¹⁰

Jednym z jeńców był Damiano Chiesa z Rovereto, porucznik artylerii armii włoskiej. Umberto Corsini pisze w Dizionario Biografico, że Chiesę pojmano pod Costa Violina 16 maja, a 19 maja postawiono przed sądem za zdradę stanu. Rozstrzelano go wieczorem tego dnia w Trydencie, w zamku Buonconsiglio. Przewodnik Ministerstwa Obrony odnotowuje, że Cesare Battisti z Trydentu i Fabio Filzi z Pisino na Istrii dostali się do niewoli później, 10 lipca na Monte Corno, i zostali powieszeni w Trydencie 12 lipca.¹¹

Upadek rządu

W Rzymie, jak pisze Rochat, rząd szukał kozła ofiarnego: 25 maja komunikat agencji Stefani ogłosił przeniesienie Brusatiego w stan spoczynku. Federico Lucarini wiąże w Dizionario Biografico Strafexpedition z dymisją gabinetu Antonia Salandry 10 czerwca; portal historyczny Izby Deputowanych podaje, że drugi rząd Salandry zakończył urzędowanie 18 czerwca 1916 roku. W sierpniu Włosi zdobyli Gorycję nad Isonzo. Przełamanie pod Caporetto 24 października 1917 roku opisujemy na stronie 24 października, a całą wojnę w zestawieniu największych bitew I wojny światowej.¹²