14 maja w historii wojskowości: bitwa pod Lewes, 1264

14 maja 1264 · 762 lata temu

Spór o prowizje oksfordzkie

English Heritage pisze, że w połowie XIII wieku grupa angielskich baronów była coraz bardziej niezadowolona z rządów Henryka III, uważając, że król daje zbyt duże wpływy zagranicznym krewnym rodziny królewskiej; C. L. Kingsford, wydawca Pieśni o Lewes, również stawia usunięcie cudzoziemskich doradców króla na czele programu baronów. Ich przywódcą był Szymon de Montfort, mąż królewskiej siostry Eleonory. Konflikt lat 1264-1267 English Heritage nazywa wojną baronów, drugą z kolei. Historyk S. D. Lloyd w Oxford Companion to British History pisze, że zwycięstwo ocaliło „sprawę prowizji oksfordzkich” (przekład nasz).¹

W dniach przed bitwą baronowie napisali do króla, przebywającego w Lewes, oferując mu swoją służbę. Rocznik z Waverley i wierszowana kronika Roberta z Gloucesteru zgodnie podają, że Henryk odpowiedział bez pozdrowienia, iż nie dba o ich służbę i uważa ich za wrogów. Kingsford datuje list baronów i wyzywające odpowiedzi Henryka, Ryszarda i Edwarda na 12 maja, a kronika wydana pod nazwiskiem Wilhelma Rishangera, mnicha z St Albans, w przekładzie J. A. Gilesa datuje list króla na ten dzień w Lewes i kończy go słowami: „nie dbamy ani o waszą wierność, ani o waszą miłość i wypowiadamy wojnę ich wrogom” (przekład nasz z angielskiego).²

Marsz przed świtem

Baronowie wyruszyli przed wschodem słońca z Fletching, które Kingsford i kronika Rishangera umieszczają około sześciu mil od Lewes; Lloyd również umieszcza ten marsz we wczesnych godzinach 14 maja, przed wschodem słońca. Przed wymarszem, jak podaje kronika, Montfort pasował na rycerza Gilberta de Clare; Kingsford, wydawca Pieśni o Lewes, powołując się na inne kroniki, również umieszcza to pasowanie rankiem w dniu bitwy.³

Henryk kwaterował w klasztorze w Lewes, a Edward w zamku. Kronikarz Tomasz Wykes pisze, że baronowie zeszli „o pierwszym brzasku”, w szykach gotowych do bitwy, gdy rojaliści o niczym nie wiedzieli, „jakby zamierzali pojmać ich w łóżkach” (przekład nasz). Rocznik z Waverley podaje, że mogli ich pojmać w łóżkach, gdyby nie powstrzymała ich kurtuazja niektórych, którzy mówili: „Zaczekajmy tu na nich i dajmy im czas, by wstali; bo gdybyśmy napadli na śpiących, ściągnęlibyśmy na siebie hańbę” (przekład nasz). W wierszu Roberta z Gloucesteru „dobrzy ludzie rzekli, że takiej podłości nie uczynią” (przekład nasz). Lloyd pisze, że Montfort, choć miał mniej ludzi, dzięki zaskoczeniu mógł zaatakować w wybranym przez siebie miejscu i czasie.⁴

Szarża Edwarda i klęska króla

Londyńczycy, według Kingsforda stojący na lewym skrzydle baronów, załamali się pod szarżą Edwarda; roczniki z Waverley i Dunstable zgodnie podają, że uciekli. Edward ruszył za nimi w pościg, daleko od pola bitwy. Kingsford pisze, że Montfort „nie tracił czasu, by wykorzystać chybiony pościg Edwarda” (przekład nasz), a w przekładzie kroniki Rishangera dokonanym przez Gilesa czytamy: „swoją nieobecnością znacznie osłabił siły króla” (przekład nasz z angielskiego).⁵

Kronikarze opowiadają o pewnym podstępie w trzech wersjach. Kronika Rishangera podaje, że Montfort umieścił swój sztandar na wozie na wzgórzu, w którym zamknął czterech mieszczan londyńskich spiskujących przeciw niemu, i że królewscy możni, sądząc, że jest tam hrabia, zabili ich. Wykes wymienia z nazwiska trzech mieszczan w wozie i przypisuje ich zabicie Edwardowi. Kronika z Melrose w przekładzie Huttona mówi o dwóch starych mieszczanach w okutym żelazem wozie obwieszonym proporcami, którzy w końcu zdołali przekonać rojalistów, że Szymona w środku nie ma.⁶

Jan de Warenne, Wilhelm de Valence, Gwidon de Lusignan i Hugo Bigod uciekli, jak zgodnie piszą kronika Rishangera i Wykes. Źródła różnią się co do tego, kto pojmał króla. Według kroniki Rishangera Henryk, pod którym zabito konia, poddał się Montfortowi i został zamknięty pod strażą w klasztorze. Rocznik z Waverley i Robert z Gloucesteru podają, że poddał się Gilbertowi de Clare, hrabiemu Gloucesteru; według rocznika z Waverley oddał mu swój miecz, bo Montfort był mu niemiły. Wykes pisze, że obaj królowie, pozostawieni przez Edwarda samym sobie i otoczeni, po zaciętej walce zostali zmuszeni do poddania się. Ryszarda, króla Niemiec, pojmano w wiatraku, jak podają kronika z Melrose i Robert z Gloucesteru; również Kingsford pisze, że schronił się w młynie. Pieśń o Lewes, łaciński poemat o bitwie, mówi w przekładzie Kingsforda: „Miecz wzmógł się, wielu padło, prawda zwyciężyła, a fałszywi uciekli” (przekład nasz z angielskiego). Lloyd nazywa to całkowitym zwycięstwem.⁷

Rachunek poległych

Rocznik z Waverley przypisuje królowi blisko 60 000 zbrojnych, a baronom 50 000, lecz Kingsford, który zebrał liczby podawane przez kronikarzy, ostrzega: „Rzecz jasna niepodobna przyjąć żadnego z tych twierdzeń o liczbie obecnych jako dokładnego szacunku; mogą one jednak w przybliżeniu oddawać proporcje sił po obu stronach” (przekład nasz).⁸

Równie różnie liczy się zabitych. Kronika Piotra z Ickham, cytowana przez Kingsforda, podaje 600 zabitych w bitwie według świadectwa zakonników, którzy ich pochowali, oraz wielu innych zabitych w ucieczce lub utopionych; Kingsford nazywa to „być może najbardziej umiarkowanym wyliczeniem” (przekład nasz). Rocznik z Waverley liczy blisko 3000 zabitych w bitwie, nie wliczając zabitych wcześniej ani utopionych. Kronika Rishangera podaje, że po obu stronach padło podobno około 5000 ludzi; Kingsford pisze, że tę liczbę „możemy być może przyjąć jako górny szacunek” (przekład nasz). Rocznik z Osney pisze, że tego dnia po obu stronach padło ponad 15 000 ludzi, „jak mówiono” (przekład nasz). Wśród poległych z imienia byli królewscy justycjariusze Wilhelm de Wilton, zabity, i Fulko fitz Warin, utopiony w rzece, a po stronie baronów Ralf Heringaud i Wilhelm Blund, chorąży Montforta.⁹

Rok Montforta

Według kroniki Rishangera Edward wrócił z pościgu, znalazł ojca w klasztorze i chciał znów walczyć; baronowie wysłali rozjemców, a nazajutrz za pośrednictwem zakonników uzgodniono, że Edward i syn Ryszarda, Henryk, oddadzą się w ręce Montforta w miejsce swoich ojców; Kingsford, za kronikarzem Hemingburghiem, podaje, że Edward oddał się jako zakładnik 16 maja, nazajutrz po ugodzie. Rocznik z Dunstable wymienia natomiast Edwarda wśród pojmanych przez ludzi Montforta i podaje go wraz z Henrykiem jako zakładników. Rocznik z Waverley i Robert z Gloucesteru podają natomiast, że Edward udał się do kościoła franciszkanów w mieście, gdzie, jak mówi wiersz Roberta, „w końcu się poddał” (przekład nasz).¹⁰

Lloyd pisze, że zwycięstwo ustanowiło protektorat Montforta, który trwał do jego śmierci pod Evesham w 1265 roku, a English Heritage nazywa Montforta faktycznym władcą Anglii po Lewes. English Heritage datuje ucieczkę Edwarda na 28 maja 1265 roku, podobnie jak nagłówek w wydanym w 1888 roku zbiorze źródeł W. H. Huttona. Montfort zginął pod Evesham 4 sierpnia 1265 roku. Innych wodzów z dziejów Wielkiej Brytanii przedstawiamy w zestawieniu największych brytyjskich wodzów.¹¹ › Bitwa pod Evesham, 1265

Także 14 maja: Jackson, 1863

W czasie kampanii Ulyssesa S. Granta przeciw Vicksburgowi korpusy Unii Shermana i McPhersona zbiegły się 14 maja 1863 roku pod Jackson, stolicą stanu Missisipi. Generał Joseph E. Johnston, wysłany, by objąć dowództwo, telegrafował z Jackson poprzedniego wieczoru: „Przybyłem za późno” (przekład nasz). Jak piszą Grant i National Park Service, przez całą noc padał ulewny deszcz. Johnston podaje, że ewakuował Jackson, jak sam zapisał, „about noon (2 p. m.)”, a według National Park Service oddziały Unii weszły do miasta około 15.00. Zbiorcze zestawienie w Official Records, sporządzone na podstawie imiennych list, podaje 2 oficerów i 40 szeregowych zabitych, 14 oficerów i 237 szeregowych rannych oraz 7 szeregowych wziętych do niewoli lub zaginionych, razem 300, i tę samą sumę podaje National Park Service. Wspomnienia Granta określają straty Konfederatów na 845 zabitych, rannych i wziętych do niewoli oraz 17 zdobytych dział; National Park Service nazywa liczbę 845 szacunkiem.¹²