Bitwa pod Evesham 1265: śmierć Szymona de Montfort

W 1258 roku grupa baronów zmusiła Henryka III do przyjęcia programu reform ograniczających jego władzę. Gdy król próbował się z nich wycofać, najważniejszy z reformatorów, Szymon de Montfort, hrabia Leicester, chwycił za broń. W maju 1264 roku pod Lewes pokonał wojsko królewskie i wziął króla do niewoli, a przez następny rok faktycznie rządził Anglią. Aby zyskać szersze poparcie, wezwał na parlament nie tylko baronów, ale też rycerzy z hrabstw i przedstawicieli miast. Jak zauważa The National Archives, wyznaczyło to wzór na resztę średniowiecza.²

Edward ucieka i odwraca losy

Jego władza nie przetrwała długo. Latem 1265 roku syn króla, książę Edward, był na wolności, miał wojsko na zachodzie i trzymał ufortyfikowane miasto Worcester. De Montfort stał w Hereford, za Severnem, a jego syn Szymon prowadził drugą armię na połączenie z ojcem przez Kenilworth.³

Edward uderzył pierwszy. W nocy z 1 na 2 sierpnia upozorował marsz na północ, po czym przejechał z jazdą około 50 km do Kenilworth i o świcie 2 sierpnia zaskoczył wojsko młodszego Szymona obozujące pod zamkiem. Syn schronił się w zamku z częścią ludzi, ale Edward zdobył wiele ich chorągwi i pospieszył z powrotem do Worcester, by rozprawić się z ojcem.⁴

Miasto w zakolu rzeki

Na wieść o klęsce syna de Montfort ruszył na wschód, by połączyć się z resztą jego armii. Prawdopodobnie przekroczył Avon pod Pershore i rankiem 4 sierpnia dotarł do Evesham, wciąż wioząc ze sobą uwięzionego króla Henryka. Miasto leży w głębokim zakolu Avonu, zamkniętym rzeką z trzech stron. Jedyna droga lądem prowadziła na północ, w górę zbocza Greenhill, ku Alcester.⁵

Battlefields Trust zwraca uwagę, że dawny pogląd, według którego Edward podzielił armię, by zamknąć każde wyjście, i posłał Mortimera do mostu w Bengeworth, został podważony. Niedawno opublikowana relacja wskazuje raczej, że całe wojsko królewskie zebrało się na łące Mosham Meadow, między Avonem a drogą do Worcester, i stamtąd ruszyło na miasto. Tak czy inaczej, droga na północ była zamknięta.⁶

Chorągwie na wzgórzu

Obserwator na wieży opactwa w Evesham dostrzegł nadciągające wojsko i w pierwszej chwili rozpoznał chorągwie syna de Montforta. Były to te, które Edward zdobył pod Kenilworth. Gdy prawda wyszła na jaw, na wymknięcie się było już za późno. Według nowo odnalezionej relacji de Montfort odrzucił radę, by bronić się w kościele opackim i czekać na pomoc, i nie chciał się wycofać przez most. Przemówił do swoich ludzi w mieście i wyjechał z jazdą drogą na Alcester, a piechota pod wodzą Humphreya de Bohuna szła za nim.⁷

Na szczycie Greenhill stanął naprzeciw wojska królewskiego w trzech hufcach: Edwarda w centrum, Gilberta de Clare z jednej strony i Rogera de Mortimera z drugiej. Kronika z Melrose twierdzi, że de Montfort miał co najmniej trzykrotnie mniej ludzi. Kronika z Evesham przypisuje mu ponad 6000 piechoty walijskiej i innej, co dawałoby armii królewskiej ponad 18 000 ludzi, a tę liczbę Battlefields Trust uważa za przesadzoną. Historic UK pisze o około 6000 buntowników wobec co najmniej dwukrotnie liczniejszego wojska królewskiego.⁸

Rzeź pod Evesham

Według niektórych relacji de Montfort uderzył klinem wzdłuż drogi, celując między hufce Edwarda i Clare'a, a część wojsk królewskich w pierwszej chwili ustąpiła. Potem skrzydła armii królewskiej zatoczyły łuk i otoczyły jego rycerzy. Edward wyznaczył Mortimerowi i małej grupie rycerzy jedno zadanie: dotrzeć do de Montforta i go zabić. Kronikarz Thomas Wykes opisuje buntowników zbitych w ciasny krąg. Wkrótce de Montfort i około dwudziestu jego rycerzy leżeli martwi, a ciało hrabiego porąbano na kawałki. Król Henryk, wciąż jeniec na polu bitwy, omal nie zginął w zamęcie.⁹

Gdy wódz padł, armia buntowników się rozpadła. Uciekający tonęli w rzece albo byli ścigani przez pola i miasto, nawet do kościoła opackiego, a zabijanie trwało do popołudnia. Wyjątkowo jak na tamte czasy nie dawano pardonu: wraz z de Montfortem zginął jego syn Henryk i większość głównych stronników. Battlefields Trust uznaje kronikarskie liczby od 7500 do 10 000 zabitych za przesadzone i przytacza szacunek English Heritage, mówiący o około 4000. Historic UK podaje tę samą liczbę około 4000. Według Historic UK walka trwała kilka godzin, ale Battlefields Trust wątpi, by otoczeni rycerze bronili się tak długo.¹⁰

Po Evesham

Młodszy Szymon wciąż maszerował na południe od Alcester, gdy spotkał uciekinierów z pola bitwy. Po śmierci ojca bunt stracił przywódcę. Następna ugoda królewska, tak zwane Dictum z Kenilworth, szukała pojednania, a The National Archives zauważa, że wiele reform wprowadzonych od 1258 roku ogłoszono ponownie w imieniu króla.¹¹

Źródło na Greenhill, przy którym zginął Szymon de Montfort, później zwane Battle Well, po raz pierwszy odnotowano w 1272 lub 1273 roku jako miejsce, w którym działy się cuda.¹²