21 sierpnia 1808 roku pod Vimeiro, na portugalskim wybrzeżu na północ od Lizbony, francuska armia generała Junota zaatakowała brytyjską armię sir Arthura Wellesleya, przyszłego księcia Wellingtona. Kolumna za kolumną wchodziła na wzgórza i była odpierana, a szeroki francuski marsz oskrzydlający na północy, opóźniony przez głęboki jar, także zakończył się klęską. Około południa walka dobiegła końca, ale świeżo przybyły przełożony Wellesleya, sir Harry Burrard, nie pozwolił mu ścigać Francuzów. Nazajutrz Francuzi wystąpili z propozycją rokowań. Na mocy porozumienia zwanego konwencją z Cintry opuścili Portugalię na brytyjskich statkach, z bronią i bagażami, a wiadomość o tym rozwścieczyła Brytyjczyków.
Bitwa pod Vimeiro
21 sierpnia 1808 · 218 lat temu
Odsunięty w przeddzień bitwy
Latem 1808 roku Wielka Brytania wysłała armię, by wyprzeć Francuzów Junota z Portugalii, a sir Arthur Wellesley zaczął ją wysadzać na ląd w zatoce Mondego, na północ od Lizbony, 1 sierpnia. 17 sierpnia stoczył pod Roliçą walkę z generałem Delaborde’em, który się wycofał. Następnie Wellesley przeszedł pod Vimeiro, w pobliże ujścia rzeki Maceira, by osłaniać lądowanie dwóch kolejnych brygad, Anstruthera i Aclanda.1
Nie był już jednak dowódcą. Rozkazy z 15 lipca powierzyły dowództwo sir Hew Dalrymple’owi, a zastępcą uczyniły sir Harry’ego Burrarda; Wellesley stał też niżej od sir Johna Moore’a. Burrard przypłynął pod Maceirę wieczorem 20 sierpnia i kazał armii czekać, aż dołączą do niej wojska Moore’a. Noc spędził na okręcie, więc gdy nazajutrz rano Francuzi uderzyli, armią wciąż dowodził Wellesley.2
Kolumny na wzgórze
Junot maszerował z Torres Vedras przez całą noc. Oman liczy około 13 000 Francuzów z 23 działami, Napier blisko 14 000 z 23 działami, a baron Thiébault, szef sztabu Junota, zaledwie 9200 walczących. Według Omana Wellesley miał 16 778 żołnierzy brytyjskich i około 2000 Portugalczyków; sam Wellesley, pisząc tego dnia o szóstej rano, oceniał swoją armię razem z Portugalczykami na 20 000. Zameldował, że nieprzyjaciel pokazał się około ósmej. U Omana tumany kurzu widać było niemal o dziewiątej; Napier pisze, że kurz dostrzeżono o siódmej, a jeźdźców o ósmej i że Junot rozpoczął bitwę o dziesiątej, Thiébault zaś, że o dziesiątej Junot ruszył z dywizjami.3
Junot wysłał część sił szerokim łukiem na północ, by obejść lewe skrzydło Brytyjczyków, a Wellesley przerzucił brygadę Fergusona i inne przez dolinę na grzbiet wzdłuż drogi do Lourinhã. Na tym skrzydle Francuzi stracili łączność z głównym natarciem. Thiébault pisze, że jar zmusił brygadę Breniera do bardzo długiego obejścia, przez co jej natarcie nastąpiło niemal godzinę po uderzeniu na centrum; Oman opisuje szeroki łuk na północ, a Napier pisze, że brygada uwikłała się wśród skał i koryt potoków.4
Główne natarcie poszło prosto na wzgórze przed wsią, którego broniły brygady Fane’a i Anstruthera. Oman opisuje Francuzów idących za gęstym tyralierskim łańcuchem, z kolumnami batalionów tuż za nim, przeciw 52. i 97. pułkowi Anstruthera, ustawionym w linii na stoku. Foy, ze strony francuskiej, opisuje linie brytyjskiej piechoty rozstawione na płaskowyżu i francuskie kolumny szturmowe, którym brakowało głębi. Według raportu Wellesleya atakujący na lewym skrzydle podeszli blisko 50. pułku i dopiero jego bagnety ich odrzuciły; Napier pisze, że 50. pułk dał do nich ognia z odległości pół strzału pistoletowego, zanim zaatakowano ich z czoła i z boku. Strzelec Harris z 95. pułku patrzył, jak brytyjskie działa biją w kolumnę: „I saw regular lanes torn through their ranks as they advanced, which were immediately closed up again as they marched steadily on” („Widziałem, jak w ich szeregach wyrywano regularne przesieki, które natychmiast się zamykały, a oni dalej równo maszerowali”, przekład nasz).5
Junot rzucił wtedy odwód grenadierów. Foy, który dowodził tam artylerią i został ranny, pisze, że osiemnaście brytyjskich dział strzelało naraz, a ich wydrążone kule „pierwszym uderzeniem wyrywały rzędy jednego plutonu, a potem wybuchały jak granaty w następnym plutonie” (przekład nasz). Generał Kellermann poprowadził ostatnich grenadierów ku wsi; 43. pułk i brygada Aclanda uderzyli na nich z obu boków i po walce wręcz grenadierzy się cofnęli.6
„Now, Twentieth!”
Sierżant Norbert Landsheit z 20. pułku lekkich dragonów zapamiętał, że generał Fane podjechał z okrzykiem „Now, Twentieth! now we want you” („Teraz, Dwudziesty! teraz was potrzebujemy”), a chwilę później sir Arthur zawołał „Now, Twentieth! now!” („Teraz, Dwudziesty! teraz!”, przekład nasz). Dragoni uderzyli na cofających się Francuzów, zapędzili się za daleko i dopadła ich francuska kawaleria; ich dowódca, podpułkownik Taylor, zginął.7
Na północnym grzbiecie brygada Fergusona natknęła się na brygadę Solignaca i odparła ją, zdobywając działa. Brenier nadszedł z opóźnieniem, spadł na 71. i 82. pułk i odbił działa, po czym został odparty, ranny i wzięty do niewoli. Foy i Napier zgodnie kończą walkę w południe, a Foy dodaje, że trwała dwie i pół godziny.8
Bez pościgu
Burrard zszedł na ląd w trakcie bitwy. W swoim raporcie pisze, że zastał natarcie już rozpoczęte i pochwalił każde zarządzenie Wellesleya, a Wellesley napisał, że Burrard kazał mu dalej prowadzić działania po swojemu. Gdy szyki francuskie się załamały, Wellesley chciał iść naprzód i odciąć Junota od Torres Vedras i Lizbony; Burrard odmówił i postanowił czekać na Moore’a. The Oxford Companion to British History zauważa, że bez jego interwencji francuski odwrót mógł się zamienić w bezładną ucieczkę. Napier pisze jednak, że w pewnej chwili sam Wellesley zabronił pościgu w centrum, a Foy, że Wellesley kazał wojskom trzymać pozycje i pozwolił, by sposobna chwila minęła.9
Nazajutrz Wellesley pisał do ministra wojny, lorda Castlereagha: „It was impossible for troops to behave better than ours did; we only wanted a few hundred more cavalry to annihilate the French army” („Nie mogło być wojska, które spisałoby się lepiej niż nasze; zabrakło nam tylko kilkuset kawalerzystów więcej, by unicestwić armię francuską”, przekład nasz).10
Bilans strat
Oman liczy straty brytyjskie na czterech oficerów i 131 żołnierzy zabitych, 37 oficerów i 497 żołnierzy rannych oraz dwóch oficerów i 49 żołnierzy zaginionych, razem 720. Foy ocenia stratę brytyjską na 800 ludzi. Thiébault pisze, że bitwa kosztowała Francuzów 1800 ludzi, w tym 1000 zabitych lub wziętych do niewoli, oraz dziesięć dział portugalskich, wszystkie strącone z lawet, a Foy także podaje blisko 1800 zabitych, rannych i jeńców. Oman uważa 1800 za minimum, Napier pisze, że strata na pewno przekroczyła 2000, a Wellesley sądził, że niewiele brakowało jej do 3000. Wellesley zameldował o zdobyciu 13 dział i tę samą liczbę podają Oman i Napier.11
Zawieszenie broni i konwencja
22 sierpnia przybył Dalrymple i objął dowództwo, a generał Kellermann przyjechał od Francuzów z propozycją rokowań. Tego samego dnia Wellesley i Kellermann podpisali z polecenia Dalrymple’a zawieszenie broni; Oman pisze, że Wellesley złożył podpis po proteście. Wellesley napisał do kapitana marynarki Pulteneya Malcolma: „Although I signed these conditions, I beg that you will not believe that I entirely approve of the manner in which the instrument is worded” („Choć podpisałem te warunki, proszę, by Pan nie sądził, że w pełni aprobuję sposób, w jaki sformułowano ten dokument”, przekład nasz).12
Samą konwencję podpisali Kellermann i pułkownik George Murray, kwatermistrz generalny armii, a ostatecznie ustalono ją 30 sierpnia. Oman pisze, że później, przed sądem śledczym, Wellesley wykazał, iż sprzeciwiał się wielu szczegółom zarówno zawieszenia broni, jak i konwencji i w żaden sposób nie odpowiadał za ostateczny kształt żadnego z tych dokumentów. Francuzów nie uznano za jeńców wojennych i mieli zostać przewiezieni do Francji na brytyjskich statkach razem z bronią i bagażami; Gurwood odnotowuje, że wylądowali w La Rochelle w październiku. Nazwa „konwencja z Cintry” wzięła się tylko stąd, że raport Dalrymple’a, w którym przesłał ją do kraju, datowano w Cintrze.13
W Wielkiej Brytanii wiadomość wywołała w prasie burzę oburzenia. Sąd śledczy w Chelsea przesłuchał Dalrymple’a, Burrarda i Wellesleya i uznał, że dalsze postępowanie nie jest potrzebne. Według Omana Dalrymple i Burrard nigdy już nie dowodzili w polu, a Wellesley w kwietniu 1809 roku znów objął dowództwo armii w Portugalii.14
Jego dalsze kampanie opisujemy w biografii księcia Wellingtona, a jego zwycięstwo pod Salamanką na stronie z 22 lipca, o bitwie pod Salamanką. Dawne relacje brytyjskie zapisują nazwę wsi na różne sposoby: Oman i Napier piszą Vimiero, a „Gazette” Vimiera.15
Bitwa nad Tenaru 1942: pierwszy atak na Guadalcanal
21 sierpnia 1942 · 84 lata temu
Na Guadalcanalu oddział japoński pułkownika Kiyonao Ichikiego zaatakował amerykańskich marines broniących lotniska Henderson Field, w pierwszej bitwie lądowej kampanii o wyspę. Ichiki nie docenił przeciwnika, a jego oddział poniósł całkowitą klęskę i niemal w całości zginął.
Pełna historia: Bitwa nad Tenaru 1942: pierwszy atak na Guadalcanal ›
