22 września w historii wojskowości: bitwa pod Szawlami (Saule), 1236

22 września 1236 · 790 lat temu

Letnia wyprawa na Litwę

Kronika inflancka Hermanna von Wartberge podaje, że mistrz Volquin wyprawił się zbrojnie do ziemi niewiernych Litwinów wraz z panami z Haseldorfu i hrabią z Dannenbergu. Jej wydawca Ernst Strehlke zaznacza, że Wartberge zaczerpnął tę część relacji po części z bulli papieskich z 1237 roku, a to, co wstawił między wyjątki z nich, głównie z Liwońskiej kroniki rymowanej. Liwońska kronika rymowana pisze, że pielgrzymi, którzy przybyli do Rygi, nie chcieli zwolnić Volkwina z letniej wyprawy i że naciskali na niego możny pan z Haseldorfu i hrabia z Dannenbergu. Powszechna Encyklopedia Litewska (VLE) podaje imiona przywódców gości: hrabia Heinrich von Dannenberg i Teodoryk von Haseldorf. VLE i historyk Artūras Dubonis piszą, że Volkwin ruszał niechętnie i uległ naciskom krzyżowców oraz legata papieskiego Wilhelma z Modeny.¹

Oba ujęcia różnie odczytują bullę papieską z 19 lutego 1236 roku. Według VLE papież Grzegorz IX na prośbę legata ogłosił w niej krucjatę przeciw pogańskim Litwinom, a wyprawa była pierwszą krucjatą na Litwę. Dubonis pisze, że bulla „nie była zorganizowaniem krucjaty Chrystusowej przeciw Litwie” (przekład nasz), lecz odpowiedzią Stolicy Apostolskiej na lokalne potrzeby Inflant, a dopiero pielgrzymi pojęli swoją służbę jako krucjatę przeciw Litwinom.²

Estowie, Łotysze i ludzie z Rusi

W Kronice rymowanej Volkwin posłał po pomoc do ziemi ruskiej, a do pielgrzymów dołączyli Estowie, Łotysze i Liwowie. Latopis nowogrodzki pierwszy pod rokiem, który jego tłumacze podają jako 1237, odnotowuje, że Pskowianie posłali z Niemcami zebranymi w Rydze 200 ludzi przeciw Litwinom. VLE wylicza 55 rycerzy zakonu z ich ludźmi, około 600; około 500 krzyżowców, głównie z północnych Niemiec i Gotlandii; około 1500 Estów, Liwów i Łatgalów zobowiązanych do służby wojskowej; oraz 200 ludzi przysłanych przez księcia pskowskiego. Całe wojsko szacuje, z zastrzeżeniem „jak się przypuszcza”, na około 3000. Dubonis również przytacza szacunek około 3000 i wymienia wśród tych sił dwustu żołnierzy z Pskowa i Nowogródka. Tomas Baranauskas, jak relacjonuje Ričardas Dediala, szacuje siły inflanckie na 8700 wobec 6-8 tysięcy Żmudzinów lub Litwinów; Dediala nazywa takie liczby wysoce hipotetycznymi.³

„Tu walczyć nie będziemy”

Według VLE w połowie września wojsko wtargnęło spod zamku Mežotnė do północnej Żmudzi i przez kilka dni łupiło kraj. Kronika rymowana pisze, że palili i łupili, a potem „kein Soule sie kârten wider / durch brûch und uber heide”: zawrócili kein Soule, przez bagna i wrzosowiska (przekład nasz). Dawniejsi tłumacze rozumieli kein Soule jako „do Saule” albo „od Saule”; Baranauskas, jak relacjonuje Dediala, odczytuje to jako „naprzeciw Saule”.⁴

Nad strumieniem ujrzeli wroga. W kronice Volkwin woła „nû strîten, des ist zît!”, teraz do walki, czas już, lecz goście odpowiadają „wir enwollen hie nicht strîten”, tu walczyć nie będziemy: gdyby stracili konie, musieliby stanąć pieszo (przekład nasz). VLE i Dubonis datują ten postój na 21 września.⁵

„Nazajutrz chrześcijanie chcieli wcześnie odjechać”, ciągnie kronika, lecz musieli walczyć „wbrew swej woli”; na bagnie ich obrona była słaba i „man slûc sie nider sam die wîp”, bito ich jak kobiety (przekład nasz). VLE pisze, że głównymi siłami, które nadeszły 22 września, dowodził Wykint, wówczas najpotężniejszy książę żmudzki. Dubonis zauważa, że głównym argumentem za Wykintem jest ustęp latopisu halicko-wołyńskiego pod rokiem 1249; nie całkiem zasadnie, pisze, nazywać go wodzem, ale najpewniej odegrał znaczącą rolę.⁶

Powaleni pałkami

Kronika nazywa zwycięzców „Littowen”, Litwinami: gdy konie braci padły, walczyli pieszo, aż Litwini w końcu powalili ich „mit boumen”, pałkami, dosłownie drzewami (przekład nasz). Także Wartberge pisze, że Volquina zabili Litwini. VLE nazywa zwycięzców Żmudzinami; Dubonis pisze o wojsku litewskim, „a ściślej żmudzkim” (przekład nasz). Uciekających do domu, według kroniki, wycięli Semigalowie; VLE i Dubonis piszą, że uciekali ku Rydze.⁷

Kronika liczy 48 braci, którzy tam polegli. U Wartberge Volquin ginie „cum L fratribus”, z 50 braćmi, a bulla Grzegorza IX z maja 1237 roku, cytowana przez wydawcę Wartberge, Ernsta Strehlkego, opłakuje śmierć „magistri et quinquaginta fratrum”, mistrza i pięćdziesięciu braci (przekład nasz). VLE i Dubonis podają Volkwina i 48 braci. Dubonis dodaje 2000 poległych krzyżowców i 180 żołnierzy pskowskich oraz nieznaną liczbę ludzi z Nowogródka. Latopis nowogrodzki kończy wpis słowami: „co dziesiąty człowiek wrócił do domu” (przekład nasz); VLE pisze, że wrócił co dziesiąty pskowianin. Albert ze Stade odnotowuje „bardzo wielką rzeź pielgrzymów” w Inflantach i to, że miał tam polec Theoricus z Haselitor (przekład nasz).⁸

Dzień św. Maurycego

Wartberge datuje śmierć Volquina „die Mauricii”, na dzień Maurycego i jego towarzyszy, bez roku. Albert ze Stade pod rokiem 1236 umieszcza rzeź „circa festum Mauricii”, około święta Maurycego, a jego wydawca J. M. Lappenberg zaznacza, że Kościół hamburski wspominał Teodoryka z Haseldorfu w dniu św. Maurycego. Kronika rymowana nie podaje daty. Strehlke wydrukował na marginesie 22 września 1236 roku i uznał ten dzień za niewątpliwy, powołując się na Alberta, nekrolog hamburski i słowo noviter, niedawno, w bullach z maja 1237 roku. VLE, Dubonis oraz historycy Dangiras Mačiulis i Mārtiņš Mintaurs podają 22 września 1236 roku.⁹

Gdzie leżało Soule?

Wartberge umieszcza śmierć mistrza „circa terram Sauleorum”, w pobliżu ziemi Saulów; kronika wymienia Soule. Strehlke utożsamiał Soule z okolicą Rahden koło Bauski; Stary i Nowy Rahden nazywają się według niego po łotewsku Wezz- i Jaun-Saule. Dubonis pisze, że badacze „z solidnych powodów” utożsamiają Soule z okolicą Szawli (Šiauliai), że Edvardas Gudavičius opowiadał się za miejscem na południowy zachód od miasta, a utrwalona lokalizacja we wsi Jauniūnai, zaproponowana przez Friedricha Benninghovena, świadczy o „zdolnościach organizacyjnych ludzi utrwalających ten mit, a nie o historycznych realiach” (przekład nasz). Dediala relacjonuje, że Baranauskas i archeolog Gintautas Zabiela umieścili Jauniūnai w Semigalii, nie znaleźli tam bagna ani w sondowaniu gruntu, ani na starych mapach, ani materialnych dowodów bitwy; Baranauskas zaproponował w zamian miejscowość Ilguočiai, odczytując Soule jako Šiaulėnai, lecz badania z 2016 roku nie dały tam jasnej odpowiedzi.¹⁰

Od zakonu krzyżackiego do Dnia Jedności Bałtów

Wartberge pisze, że Kurowie wrócili wtedy do dawnego pogaństwa. VLE dodaje powstania Semigalów i Selów i pisze, że zakon utracił wszystkie ziemie bałtyjskie na lewym brzegu Dźwiny zdobyte w latach 1208-1236. Bullami wystawionymi w Viterbo w maju 1237 roku, które cytuje Strehlke, Grzegorz IX połączył ocalałych braci z zakonem krzyżackim, „post casum lugubrem”, po ich żałosnym upadku (przekład nasz). VLE i Dubonis również datują to połączenie na 1237 rok.¹¹

Według Mačiulisa i Mintaursa datę bitwy obchodzi się na Litwie i Łotwie od 22 września 2000 roku jako Dzień Jedności Bałtów, na mocy uchwał parlamentów obu państw. Zob. też bitwę pod Grunwaldem, 1410.¹²