24 sierpnia w historii wojskowości: bitwa pod Mardż Dabik, 1516

24 sierpnia 1516 · 510 lat temu

Spotkajmy się pod Dabikiem

Po pokonaniu perskich Safawidów pod Czałdyranem w 1514 roku Selim zwrócił się przeciw sułtanatowi mameluckiemu, który władał Egiptem i Syrią. Według Feriduna Emecena, piszącego w Encyklopedii islamu TDV, i Seyyida Muhammeda es-Seyyida Kansuh al-Ghauri spodziewał się, że zwycięzca wojny osmańsko-safawidzkiej uderzy następnie na niego, zabiegał o sojusz z szachem Ismailem i ruszył na północ; 11 lipca 1516 roku wkroczył do Aleppo.¹

Kairski kronikarz Ibn Ijas odnotowuje, że mamelucki poseł Moghul Bej wrócił ograbiony z koni, bagażu i odzieży, z wiadomością od Selima: „Powiedz swemu panu, że może się z nami spotkać na Mardż Dabik” (przekład nasz).²

Jazda przeciw działom

Armie stanęły naprzeciw siebie rankiem w niedzielę 24 sierpnia 1516 roku, 25 radżaba 922 roku według kalendarza muzułmańskiego; na 24 sierpnia datują bitwę także Hammer i Muir. Emecen sądzi, że armia osmańska liczyła najwyżej około 80 000 ludzi, choć niektóre źródła podają około 120 000, a mamelucką ocenia na 70 000 do 80 000. Gary Rashba pisze w Military History, że źródła osmańskie szacowały siły mameluckie na 20 000 do 30 000, a armia osmańska miała liczyć od 60 000 do 100 000. Emecen opisuje około 300 wozów działowych spiętych łańcuchami przed janczarami w osmańskim centrum.³

Sibaj, namiestnik Damaszku, dowodził prawym skrzydłem mameluckim, a Chajr Bej, namiestnik Aleppo, lewym. Mamelucy uderzyli pierwsi i zepchnęli skrzydła osmańskie. Ibn Ijas pisze, że zdobyli „siedem chorągwi, działa na wozach i muszkieterów” (przekład nasz). Według Emecena Osmanie wzmocnili skrzydła z centrum, a muszkieterowie zatrzymali szarżę.⁴

Ibn Ijas, austriacki historyk Joseph von Hammer, Emecen i Rashba opisują rozłam w armii mameluckiej: walczyli starsi mamelucy karanisa, a własni rekruci sułtana, dżulban, trzymali się z tyłu. Ibn Ijas pisze, że dżulbanowie „równie dobrze mogliby być kłodami drewna, tak mało się ruszali” (przekład nasz). Sibaj zginął, a jego skrzydło ustąpiło; potem załamało się lewe skrzydło Chajr Beja, a osmańskie centrum ruszyło na oddziały samego sułtana. Ibn Ijas pisze, że bitwa trwała „od wschodu słońca do popołudnia” (przekład nasz), a Emecen, że walki ciągnęły się do popołudniowej modlitwy; Hammer i Seyyid piszą, że nie trwała długo.⁵

Zdrada czy klęska?

Ibn Ijas, który przedstawia przebieg bitwy „tak, jak do nas dotarł”, pisze, że Chajr Bej „podobno był potajemnie w zmowie z Ibn Osmanem [Selimem] przeciw al-Ghuriemu, co później się potwierdziło”, że uciekł pierwszy i że „ogłosił klęskę” (przekład nasz). Po bitwie, dodaje Ibn Ijas, Selim nadał mu szatę honorową i nazywał go „Chain Bej (zdrajca), bo zdradził własnego sułtana” (przekład nasz). Rashba i Sir William Muir także opowiadają o zdradzie.⁶

Seyyid w haśle o sułtanie nazywa Chajr Beja szpiegiem Selima, ale w haśle o samym Chajr Beju, powołując się na Ibn Ijasa, podaje jedynie odwrót: gdy Sibaj zginął, a jego ludzie się rozproszyli, Chajr Bej opuścił pole bitwy i lewe skrzydło się załamało. Emecen odrzuca twierdzenie, jakoby Chajr Bej i Dżanbirdi al-Ghazali rozbili armię zdradą, ogłaszając śmierć sułtana. Według ówczesnych źródeł, pisze, Junus Pasza schwytał uciekającego Chajr Beja i przyprowadził go przed Selima, który później odesłał jego i Dżanbirdiego, by poznać położenie rozproszonych Mameluków, a więc „wydarzenia te nastąpiły po zakończeniu bitwy” (przekład nasz). Chajr Bej został później osmańskim namiestnikiem Egiptu.⁷

Jakby go ziemia pochłonęła

Ibn Ijas pisze, że al-Ghauri, stojąc pod swoją chorągwią z garstką mameluków, wołał: „Panowie, teraz czas pokazać, że jesteście mężczyznami, teraz czas okazać męstwo” (przekład nasz). Gdy jeden z emirów wezwał go do ratowania się, „spadł na niego jakby paraliż, który objął jedną stronę ciała i sprawił, że opadła mu szczęka”; wypił trochę wody ze złotego kubka, zawrócił konia, „spadł z konia, postał chwilę i zmarł z wrażenia po klęsce” (przekład nasz).⁸

Jego ciała, pisze Ibn Ijas, „nie znaleziono wśród zabitych i nigdy nie dowiedziano się, co się z nim stało; jakby ziemia pochłonęła je w jednej chwili” (przekład nasz). Seyyid pisze, że według jednej z relacji sułtan spadł z konia, a jego ciała nie odnaleziono; Rashba również pisze, że ciała nigdy nie odnaleziono. Według Emecena dochodzenie po bitwie ustaliło, że sułtan w czasie ucieczki nagle zasłabł, spadł z konia i zmarł.⁹

Hammer, powołując się na kronikarzy osmańskich, takich jak Saadeddin, pisze, że czausz wysłany do oględzin zwłok odciął głowę i złożył ją u stóp Selima. Muir pisze, że głowę sułtana „zaniesiono zdobywcy” (przekład nasz), zaznaczając zarazem, że relacje się różnią. Ibn Ijas i Seyyid podają, że al-Ghauri miał około 78 lat; Hammer za relacjami weneckimi nazywa go osiemdziesięciolatkiem i przytacza też liczby 70, 76 i 86.¹⁰

Koniec sułtanatu mameluckiego

Ibn Ijas pisze, że „zabitych po obu stronach było bez liku” (przekład nasz) i, za niektórymi przekazami, że Selim myślał o odwrocie lub kapitulacji, bo zginęło ponad 10 000 jego ludzi; Hammer pisze, że na polu bitwy padło niespełna tysiąc karanisa. Emecen odnotowuje, że po bitwie stracono około 2000 żołnierzy mameluckich.¹¹

Selim wkroczył do Aleppo bez walki, a Rashba pisze, że w ciągu kilku tygodni Osmanie zajęli całą Syrię i Palestynę. W Kairze sułtanem został Tumanbaj. Ten odmówił poddania się i w styczniu 1517 roku Selim pokonał go pod Ridanijją u bram Kairu. Rashba pisze, że sułtanat mamelucki przestał wtedy istnieć, a Egipt stał się satelitą imperium osmańskiego, Emecen zaś nazywa bitwę pod Mardż Dabik pierwszym ważnym krokiem do jego upadku.¹²

Życie i wyprawy Selima opisujemy w biografii Selima I, a jego zwycięstwo nad Safawidami w artykule o bitwie pod Czałdyranem.