27 stycznia 1527 roku wojsko Wielkiego Księstwa Litewskiego pod wodzą hetmana wielkiego Konstantego Ostrogskiego dopadło nad rzeką Olszanicą, w okolicach Kijowa, ordę krymską wracającą z zimowego najazdu i rozbiło ją nagłym uderzeniem. Większość napastników zginęła. Data jest podana według kalendarza juliańskiego.
Zimowy najazd
Ten najazd przyszedł w środku zimy: zaczął się pod koniec grudnia 1526 roku. Wojsko krymskie plądrowało Polesie, czyli dzisiejsze pogranicze Ukrainy i południowej Białorusi. Jego liczebność jest niepewna: litewska encyklopedia VLE pisze o ponad dziesięciu tysiącach ludzi, a ukraiński historyk Petro Kułakowski podaje 34 000 i przypomina, że kronikarz Marcin Bielski liczył 26 000.1
Hetman wielki litewski Konstanty Ostrogski słynął już ze zwycięstwa nad Moskwą pod Orszą w 1514 roku, opisanego w artykule Bitwa pod Orszą. Kronikarze nazywali go „ruskim Scypionem”.2
Bitwa
Ostrogski zebrał wojsko i ruszył w pościg za najeźdźcami. Dopadł ich nad rzeką Olszanicą w okolicach Kijowa 27 stycznia 1527 roku. VLE ocenia jego siły na około 7000 jazdy. Nagły atak rozbił ordę, a większość napastników zginęła.3
Najpełniejszą wczesną relacją jest list sekretarza królewskiego Justa Ludwika Decjusza. Jak streszcza go Kułakowski, wojsko Ostrogskiego uderzyło nocą, a sam hetman poprowadził około 5000 jeźdźców na obóz młodego syna chana. Historyk Dariusz Milewski zbadał, jak Decjusz, Bielski, Maciej Stryjkowski i inni szesnastowieczni autorzy uczynili z Ostrogskiego wzór zwycięskiego wodza.4
Jasyr i jeńcy
Liczby związane z tym zwycięstwem są duże i niepewne. Według Decjusza, na którego powołuje się Kułakowski, zginęło około 20 000 Tatarów, a z jasyru uwolniono około 40 000 chrześcijan. Encyclopedia of Ukraine podaje natomiast, że 25 000 Tatarów trafiło do niewoli i zostało osadzonych w okolicach Ostroga. Żadnej z tych liczb nie da się sprawdzić i należy je traktować jako twierdzenia współczesnego autora oraz szacunki późniejszych piszących.5
Skutki
Olszanica była jednym z największych zwycięstw Ostrogskiego nad Tatarami, odniesionym, gdy hetman miał blisko siedemdziesiąt lat. Według VLE klęska, wraz z innymi czynnikami, sprawiła, że Chanat Krymski przez pewien czas nie był w stanie organizować silnych najazdów na Wielkie Księstwo. Ostrogski zmarł w 1530 roku i spoczął w Ławrze Peczerskiej w Kijowie. Inne zwycięstwa nad silniejszym przeciwnikiem opisujemy w artykule Polskie zwycięstwa wbrew przewadze.6
