3 października w historii wojskowości: bitwa pod Moncontour, 1569

3 października 1569 · 457 lat temu

Trzy tygodnie po Châtellerault

La Noue, kapitan hugenotów, pisze, że jego stronnictwo zwinęło oblężenie Poitiers, gdy wojsko królewskiego brata, księcia Andegawenii, zaatakowało Châtellerault, i że ta sama armia pobiła ich trzy tygodnie później. O zwinięciu oblężenia Poitiers wspomina też list Karola IX z 4 października. Z admirałem Colignym jechali młodzi książęta Nawarry i Condé.¹

Pierwsze starcie armii, pod Saint-Clair, d’Aubigné datuje na ostatni dzień września, a relacja z bitwy datowana 6 października, ogłoszona przez Teuleta z archiwum w Simancas, podaje, że w potyczce tego piątku rozbito trzy chorągwie rajtarów admirała. La Noue pisze, że szarża Birona rozbiła tylną straż hugenotów pod wodzą Mouya i że przed pogromem całą armię uratowało tylko przejście, którym mogło jechać najwyżej dwudziestu jeźdźców w szeregu i które zatrzymało katolików.²

Białe koszule i bunt

La Noue pisze, że dwaj katoliccy szlachcice zagadnęli przez rowy kilku hugenotów, by ostrzec Coligny’ego przed bitwą, bo armia królewska jest bardzo silna, a jej szlachta zostanie tylko miesiąc; większość przywódców hugenotów uznała to za podstęp. Pamiętniki Tavannes’a przypisują armii królewskiej 8000 jazdy, 16 000 piechoty i 15 dział, a hugenotom 7000 jazdy, 16 000 piechoty i 11 dział.³

Rada wojenna postanowiła wyruszyć o świcie, a nie maszerować nocą, w czym zgadzają się La Noue i pamiętniki Tavannes’a. O brzasku hugenoci włożyli białe koszule, co piszą zarówno La Noue, jak i pamiętniki Tavannes’a. La Noue wyjaśnia, że miało to pozwolić im rozpoznawać się nawzajem, gdyby przyszło walczyć. Wtedy, jak pisze La Noue, landsknechci odmówili marszu, dopóki nie dostaną pieniędzy, za nimi poszło pięć chorągwi rajtarów i minęło ponad półtorej godziny, zanim sprawę załatwiono, przez co armia nie zdołała dotrzeć do rozpoznanej wcześniej mocnej pozycji pod Airvault. Również pamiętniki Tavannes’a i d’Aubigné mówią o żołnierzach żądających pieniędzy.⁴

Po stronie królewskiej, według pamiętników, Tavannes podjechał na hiszpańskim koniu obejrzeć nieprzyjaciela, uznał go za wystraszonego, czy to rzeczywiście to dostrzegł, czy tylko udawał, i wrócił do księcia ze słowami: „Monsieur, avec l’ayde de Dieu ils sont à vous, je les ay recogneuz estonnez; je ne porteray jamais armes si vous ne les combattez et vainquez aujourd’huy; marchons au nom de Dieu” („Panie, z pomocą Bożą są twoi; widziałem, że są przestraszeni; nigdy już nie wezmę broni do ręki, jeśli dziś ich nie zaatakujesz i nie pokonasz; ruszajmy w imię Boże”; przekład nasz).⁵

Niewiele ponad pół godziny

Gdy królewska straż przednia ruszyła na niego, Coligny, jak pisze La Noue, poprosił hrabiego Ludwika Nassau, dowodzącego głównymi siłami hugenotów, o trzy chorągwie rajtarów; Ludwik przyprowadził je osobiście i główne siły zostały bez dowódcy. Także u d’Aubigné hrabia, zamiast wysłać rajtarów, sam ich przyprowadza. Pamiętniki Tavannes’a piszą, że Coligny w chwili starcia ściągnął Ludwika do straży przedniej i zostawił główne siły bez wodza. U d’Aubigné admirał spotyka starszego z dwóch reńskich hrabiów (Rheingrafów) w służbie króla, obaj po trzydzieści kroków przed swoimi szwadronami: „Le Rhingrave porte son pistolet dans les dents de ce chef, l’autre le tue du contre coup du sien” („Reński hrabia strzela z pistoletu w zęby temu wodzowi, tamten zabija go własnym strzałem w odpowiedzi”; przekład nasz). Także La Noue pisze, że Coligny został ranny na samym początku.⁶

Wtedy nadeszli Szwajcarzy. Jazda hugenotów zebrała się i wycofała w porządku, według La Noue trzy tysiące koni w jednym zwartym oddziale, według pamiętników Tavannes’a cztery tysiące, zostawiając landsknechtów. D’Aubigné pisze o nich: „ils eurent recours à jeter les armes et à crier merci, à quoi les Suisses furent sourds” („rzucili broń i błagali o litość, na co Szwajcarzy pozostali głusi”; przekład nasz). Pamiętniki Tavannes’a również piszą, że Szwajcarzy ich dobili.⁷

La Noue, który walczył pod Moncontour, podsumowuje: „Le combat dura vn peu plus de demi-heure, & fut toute l’armee huguenotte mise à vau de route” („Walka trwała niewiele ponad pół godziny i cała armia hugenotów poszła w rozsypkę”; przekład nasz). On sam, d’Aubigné i list Karola IX z 4 października wymieniają go wśród jeńców. Pisze, że kilku jeńców zabito wtedy z zemsty i że podzieliłby ich los „sans l’humanité de Monseigneur” („gdyby nie łaskawość Jego Wysokości [księcia Andegawenii]”; przekład nasz).⁸

Rachunek zabitych

Nazajutrz po bitwie Karol IX pisał do La Mailleraye’a, że buntownicy stracili „de dix à douze mil hommes qui sont demeurez morts dessus la place” („od dziesięciu do dwunastu tysięcy ludzi, którzy legli martwi na placu”; przekład nasz), jego armia zaś bardzo niewielu, a w dopisku, że zdobyto dwanaście dział. W relacji z 6 października hrabia de Retz zapewnia dwór, że na polu zostało piętnaście tysięcy piechoty nieprzyjaciela i jedenaście dział. D’Aubigné podaje stratę hugenotów na 2500 francuskiej piechoty, 250 jazdy i blisko 4000 landsknechtów, a zwycięzców na mniej niż dwustu pieszych i ponad czterystu jeźdźców. La Noue pisze tylko, że prawie cała piechota hugenotów została wycięta.⁹

Wśród poległych po stronie królewskiej był margrabia Badenii.¹⁰

Karol IX pisał, powołując się na La Noue, że Coligny dostał postrzał na wylot przez ciało i może nie przeżyć pół godziny; relacja dodawała, że wzięto go do niewoli, co prostuje dopisek na dokumencie: „ne fut poinct prisonnier”. Pamiętniki Tavannes’a umieszczają ranę Coligny’ego na twarzy. List króla mówi też, że obaj reńscy hrabiowie byli „bien peu blessés” („bardzo lekko ranni”; przekład nasz), a relacja, że młody reński hrabia został raniony z arkebuza; d’Aubigné liczy starszego wśród zabitych.¹¹

Dwie ligi, potem dwa miesiące

D’Aubigné pisze, że książę ścigał pokonanych półtorej ligi (lieue, mili francuskiej) w stronę Saint-Généroux, a pamiętniki Tavannes’a, że dwie ligi. La Noue podaje, że hrabiego Ludwika ścigano około ligi.¹²

Według pamiętników Tavannes radził wtedy ścigać Coligny’ego i jego rajtarów przez całą Francję, lecz inni woleli zdobywać miasta, a król kazał bratu czekać na miejscu. Brantôme, który twierdzi, że wie to z dobrego źródła, opowiada inaczej: Tavannes, widząc „leur beau combat et leur belle retraicte” („ich piękną walkę i piękny odwrót”; przekład nasz), uznał, że hugenotów bardzo trudno pokonać orężem, że trzeba iść „par la voye de renard” („lisią drogą”; przekład nasz), i doradził księciu zawarcie pokoju.¹³

La Noue i pamiętniki Tavannes’a piszą, że kilka miast hugenotów zostało opuszczonych lub poddało się zwycięzcom, że armia królewska obległa następnie Saint-Jean-d’Angély i że oblężenie trwało dwa miesiące. La Noue dodaje, że miasto w końcu poddało się na warunkach.¹⁴

Według dokumentu opublikowanego przez La Ferrière’a 5 sierpnia 1570 roku w Saint-Germain-en-Laye odczytano w obecności króla artykuły pokoju uzgodnione z posłami książąt.¹⁵