Bitwa pod Pawią 1525: dzień, w którym pojmano króla Francji

24 lutego 1525 roku w otoczonym murem zwierzyńcu na północ od Pawii w Lombardii armia cesarsko-hiszpańska cesarza Karola V rozbiła armię francuską króla Franciszka I, a sam król dostał się do niewoli. Była to bitwa o władzę nad Księstwem Mediolanu i zarazem jedna z pierwszych wielkich bitew rozstrzygniętych przez ręczną broń palną: hiszpańscy arkebuzerzy, współdziałając z pikinierami i jazdą, pokonali ciężkozbrojnych jeźdźców, którzy od stuleci panowali na polach bitew Europy.²

Kto wygrał bitwę pod Pawią i dlaczego?

Wygrała armia cesarsko-hiszpańska Karola V. Jej wodzowie nocą wdarli się do zwierzyńca i narzucili bitwę na terenie, do którego Francuzi się nie przygotowali; Franciszek I poprowadził potem szarżę żandarmów przed lufami własnych dział, a hiszpańscy arkebuzerzy i niemieccy lancknechci rozbijali jego armię kawałek po kawałku i wzięli króla do niewoli.³

Dlaczego Pawia? Oblężenie zimą

W październiku 1524 roku Franciszek przekroczył Alpy z armią liczącą według Szwajcarskiego Leksykonu Historycznego około 29 tysięcy ludzi, a według EBSCO 30 tysięcy: Francuzów, Szwajcarów, Włochów i Niemców, w tym około 8 tysięcy Szwajcarów. Bez walki odzyskał Mediolan, osłabiony zarazą. Zamiast ścigać pobitą armię cesarską do jej obozu pod Lodi, zwrócił się przeciw Pawii, silnie ufortyfikowanemu miastu nad Ticino, i pod koniec października miasto było otoczone. Taylor ocenia, że tym wyborem król zmarnował całą swoją przewagę: pozwolił przeciwnikowi uchylić się od bitwy, a własnych żołnierzy skazał na mróz w okopach.⁴ › Bitwa pod Bicoccą, 1522

Pawii bronił hiszpański weteran Antonio de Leyva z około 6 tysiącami ludzi; Hare wylicza 5 tysięcy niemieckich lancknechtów, 500 hiszpańskich arkebuzerów i około 500 jeźdźców, a zarówno Hare, jak i EBSCO piszą, że Leyva wyszkolił też mieszczan jako milicję. W listopadzie Francuzi wybili wyłomy w murach, lecz ich szturmy odparto z ciężkimi stratami i Franciszek postanowił wziąć miasto głodem.⁵

Zima była ciężka dla obu stron. W mieście brakowało żywności i opału; EBSCO pisze, że na opał rozbierano domy i kościoły, a sam Franciszek napisał na początku lutego do matki, że obrońcy od miesiąca nie mieli w ustach wina, mięsa ani sera. Na zewnątrz obóz francuski w zwierzyńcu Mirabello był tak dobrze zaopatrzony, że zarówno Hare, jak i EBSCO porównują go do ogromnego jarmarku. Franciszek osłabił jednak własną armię, wysyłając oddział na południe, by najechał Królestwo Neapolu.⁶

Armie i ich dowódcy

Armię cesarską odbudowano przez zimę. Formalnie dowodził nią Karol de Lannoy, wicekról Neapolu; faktyczne kierownictwo w dużej mierze należało do Fernanda Francesca d'Ávalosa, markiza Pescary, dowódcy hiszpańskiej piechoty. Obok nich był Karol, książę Burbon, francuski książę, który w 1523 roku przeszedł na stronę cesarza; to Burbon wrócił w środku zimy przez Alpy ze świeżymi lancknechtami z Niemiec pod wodzą Georga von Frundsberga.⁷

Pod koniec stycznia 1525 roku armia odsieczy wyruszyła spod Lodi. Hare ocenia ją na ponad 20 tysięcy piechoty, EBSCO na ponad 20 tysięcy ludzi, a Szwajcarski Leksykon Historyczny na około 20 tysięcy ludzi, w tym 18 tysięcy lancknechtów; była słabsza od francuskiej w jeździe i artylerii. Razem z załogą Leyvy obie armie były zapewne podobnej wielkości. Francuzi mieli własne sławne nazwiska: marszałka La Palice'a, La Trémoille'a i admirała Bonniveta, szwajcarską piechotę pod Jeanem de Diesbachem oraz Czarne Bandy, niemieckich lancknechtów na francuskim żołdzie.⁸

Decyzje dowódców

Przez trzy tygodnie armie stały tak blisko siebie, że słyszały nawzajem nawoływania wart. Franciszek mógł czekać za liniami oblężniczymi, aż głód wykończy Leyvę, a brak żołdu armię cesarską. Według Hare'a i Royera najbardziej doświadczeni kapitanowie radzili właśnie tak, ale admirał Bonnivet przekonał króla, że król Francji nie odmawia bitwy, i Franciszek został, by walczyć w zwierzyńcu.⁹

Wodzowie cesarscy mieli mniej wyboru. W relacji Hare'a ich nieopłaceni żołnierze żądali bitwy albo żołdu. 23 lutego postanowili uderzyć tej samej nocy: przebić się przez północny mur zwierzyńca i zająć pałacyk Mirabello, skąd mogli albo zmusić Francuzów do walki, albo połączyć się z załogą Leyvy. Taylor podkreśla, że plan oznaczał marsz wzdłuż frontu armii francuskiej, hazard, który powiódł się tylko dlatego, że król grał Pescarze na rękę.¹⁰

Nocny marsz do zwierzyńca

Zwierzyniec Mirabello był łowiskiem Viscontich otoczonym wysokim, grubym murem, z ufortyfikowanym pałacykiem myśliwskim pośrodku, około dwóch mil od muru. W nocy z 23 na 24 lutego cesarscy saperzy zaczęli wybijać wyłom w murze. Mur był tak potężny, że minęła większa część nocy, zanim przejścia stały się dość szerokie, i gdy wojska wlewały się do środka, wstawał już świt.¹¹

Markiz del Vasto poprowadził straż przednią do Mirabello i zajął je niemal bez oporu. Reszta armii musiała przejść przez zwierzyniec równolegle do frontu francuskiego, a francuska artyleria pod wielkim mistrzem otworzyła gwałtowny ogień w jej bok. Cesarskie kolumny, wlokące swoje nieliczne działa po nierównym terenie, poszły w rozsypkę i schroniły się w zagłębieniu.¹²

Świt: szarża króla

Franciszek opuścił wtedy swój okopany obóz, zostawił oddział do pilnowania Pawii i ruszył naprzód z piechotą i jazdą w jednej linii, z działami na przedzie. Armia cesarska zwróciła się w lewo, by stawić mu czoło. Wtedy król stanął na czele żandarmów i poprowadził szarżę. Ciężcy jeźdźcy rozproszyli cesarską lekką jazdę i odrzucili ciężkozbrojnych Lannoya; Józef ben Jozue ben Meir, piszący kilka lat później, opisuje, jak jazda króla wyjechała naprzód, a Hiszpanie się cofnęli.¹³

Ta szarża przesądziła o bitwie, bo przeniosła żandarmów na linię ognia ich własnych dział, które umilkły. Taylor, EBSCO i Hare zgadzają się, że zapał króla zasłonił mu artylerię i odciął jazdę od piechoty, a armia francuska, zamiast walczyć jako całość, została pobita po kawałku.¹⁴

Arkebuzerzy wśród drzew

Pescara rzucił teraz hiszpańskich arkebuzerów na odciętych żandarmów. Walcząc w małych grupach wśród drzew i na pociętym terenie zwierzyńca, strzelali z bliska, zwalali konie i jeźdźców i wymykali się, zanim jeźdźcy zdążyli ich dosięgnąć. Kronikarz Józef pisze, że cesarscy kapitanowie umieścili pieszych z bronią palną wśród własnej jazdy, a Taylor opisuje to samo współdziałanie jazdy, pik i broni palnej. Hare pisze, że rycerzy trafiano przez szczeliny zbroi i leżeli bezradni na ziemi.¹⁵

Rozpad armii i niewola króla

Gdzie indziej armia francuska się rozsypała. Burbon poprowadził lancknechtów na Czarne Bandy i niemal je wybił. Szwajcarzy, pozbawieni wsparcia jazdy i pod ogniem arkebuzerów, załamali się i uciekli, a del Vasto zszedł od Mirabello na lewe skrzydło francuskie. W tej chwili Leyva wyszedł z Pawii, rozbił oddziały pozostawione do pilnowania miasta i uderzył na uciekających, z których wielu utonęło w Ticino. Książę Alençon opuścił pole bez walki z kilkuset jeźdźcami i częścią armii.¹⁶

Franciszek walczył dalej, ranny w twarz i rękę, aż zabito pod nim konia i upadł. Wzięto go do niewoli i oddano wicekrólowi Lannoyowi. Wokół leżało wiele największych nazwisk Francji, wśród nich admirał Bonnivet, marszałek La Palice i wielki koniuszy Galeazzo Sanseverino; wśród jeńców był król Nawarry.¹⁷

Ilu zginęło pod Pawią?

Pewnych liczb nie ma, a źródła się różnią. Józef ben Jozue ben Meir podał 8 tysięcy poległych Francuzów, w tym 1500 Szwajcarów i 500 utopionych w Ticino, wobec 800 zabitych cesarskich. Szwajcarski Leksykon Historyczny podaje około 10 tysięcy poległych Francuzów, w połowie Szwajcarów, i mniej więcej tyle samo jeńców, wobec około tysiąca strat cesarskich, a Hare również pisze o ponad 10 tysiącach Francuzów zabitych na polu lub utopionych w rzece. Oman podaje straty francuskie w boju na 8 tysięcy i zaznacza, że cesarscy meldowali o utracie zaledwie 700 ludzi. Straty francuskie wynoszą więc od około 8 tysięcy do ponad 10 tysięcy zabitych, a cesarskie od 700 do około tysiąca.¹⁸

Strona francuska

Dla Francji Pawia była klęską szlachty. Zginęło lub trafiło do niewoli całe pokolenie dowódców, a królestwo zostało bez króla i bez armii zdolnej do walki. EBSCO ocenia, że bitwa na długo zepchnęła Francję na drugi plan w Europie, a Hare opisuje panikę, jaka ogarnęła Mediolan, gdy ocaleni uciekali przez Alpy.¹⁹

Werdykt Taylora wobec Franciszka jest surowy: król miał przewagę liczebną, w jeździe i w artylerii i zmarnował ją, najpierw w zimowym oblężeniu, a potem w szarży, która uciszyła jego własne działa. Francuska pamięć przekształciła natomiast klęskę w opowieść o męstwie, zbudowaną wokół listu uwięzionego króla do matki.²⁰

Strona cesarska i hiszpańska

Karolowi V zwycięstwo dało Włochy. Mediolan i inne państwa włoskie znalazły się pod władzą Habsburgów, a papież Klemens VII porzucił sojusz z Francją. Taylor twierdzi, że Pescara wygrał nie dzięki mistrzowskiemu dowodzeniu, lecz dzięki śmiałości i swojej nowej broni: ścisłemu współdziałaniu muszkieterów, pikinierów i jazdy, które porównuje do przewagi, jaką karabin iglicowy dał Prusakom pod Sadową. Hare przypisuje wiele zasług natarciu Burbona na Czarne Bandy. Szarża żandarmów należy do najsłynniejszych szarż kawalerii, ale jako przestroga.²¹

„Wszystko stracone prócz honoru”: co naprawdę napisał Franciszek

Słynne zdanie „Tout est perdu, fors l'honneur” nie pochodzi od Franciszka. W liście do matki, Ludwiki Sabaudzkiej, która rządziła Francją pod jego nieobecność, napisanym po przewiezieniu go do twierdzy Pizzighettone, stwierdził, że ze wszystkiego zostały mu tylko honor i życie, które ocalało. Hare przytacza oryginalne brzmienie, a Pierre Royer zauważa w piśmie Conflits, że król nigdy nie napisał krótszej wersji.²²

Następstwa: traktat madrycki

Franciszka wywieziono do Hiszpanii i więziono w Madrycie. By odzyskać wolność, podpisał w 1526 roku traktat madrycki, zrzekając się roszczeń we Włoszech i oddając Burgundię. Uwolniono go w marcu 1526 roku, a w Hiszpanii jako zakładnicy zostali jego dwaj najstarsi synowie. Po powrocie do kraju odrzucił traktat i w ciągu kilku miesięcy znów walczył z Karolem jako członek Ligi z Cognac. W sierpniu 1526 roku Węgry uległy Turkom pod Mohaczem; ponad sto lat później hiszpańska piechota sama poniosła klęskę pod Rocroi. Pawia należy do największych bitew epoki nowożytnej i największych bitew Francji.²³