W nocy 30 sierpnia 1942 roku niemiecko-włoska armia Rommla rozpoczęła natarcie na południowe skrzydło brytyjskiej linii pod El Alamein. Plan zakładał przełamanie frontu, zwrot na północ i marsz do morza na tyłach brytyjskich wojsk. Generał porucznik B. L. Montgomery, nowy dowódca 8. Armii, przyjął główne uderzenie na grzbiecie Alam el Halfa okopanymi czołgami i działami przeciwpancernymi, a lotnictwo brytyjskie noc po nocy bombardowało kolumny Osi. Spowolniony przez pola minowe i pozbawiony dość benzyny Rommel przeszedł do obrony i się wycofał. Alexander, brytyjski dowódca na Bliskim Wschodzie, nazwał tę bitwę „ostatnim rzutem sił niemieckich w Afryce” (przekład nasz).
Bitwa pod Alam el Halfa
30 sierpnia 1942 · 84 lata temu
Nowi ludzie pod El Alamein
Generał Alexander objął dowództwo na Bliskim Wschodzie 15 sierpnia. Generał Gott, wybrany na dowódcę 8. Armii, zginął, zanim zdążył ją objąć. Playfair, autor brytyjskiej historii oficjalnej, pisze, że jego samolot został zmuszony do lądowania przez niemieckie myśliwce; Alexander, że Gott zginął od ognia karabinów maszynowych na ziemi. Generał porucznik B. L. Montgomery przybył do Egiptu 12 sierpnia, jak pisze Alexander; Playfair i oficer marynarki Eugene Arbogast datują objęcie przez niego dowództwa 8. Armii na 13 sierpnia.1
Playfair relacjonuje, że Montgomery powiedział oficerom swojej kwatery głównej, iż jeśli 8. Armia nie zdoła pozostać pod El Alamein żywa, pozostanie tam martwa, i że zaczną planować kampanię, która „wybije Rommla i jego armię z Afryki” (w oryginale krykietowe „hit Rommel and his army for six right out of Africa”, przekład nasz).2
Hazard Rommla
Plan Rommla polegał, słowami Alexandra, na przełamaniu frontu na południowym skrzydle, a potem na zwrocie na północ, by „dotrzeć do morza na tyłach 30. Korpusu i okrążyć nasze centrum i prawe skrzydło” (przekład nasz). Playfair nazywa operację pierwszą fazą ponownej próby zdobycia Kanału Sueskiego.3
Alexander spodziewał się natarcia 25 sierpnia lub tuż potem, „w noc pełni księżyca” (przekład nasz), i pisze, że zwłokę spowodowała sytuacja z paliwem. Rommel zażądał, by około 6000 ton paliwa dotarło do Libii w terminach między 25 a 30 sierpnia, pisze Playfair; do 29 sierpnia do Tobruku dotarło dla armii tylko około 1500 ton, a Rommel postanowił zaryzykować w nadziei na szybki sukces.4
Playfair podaje, że 30 sierpnia Afrika Korps miał 203 czołgi, nie licząc Panzer II, a Włosi 243 czołgi średnie, „z których wiele było niemal zużytych” (przekład nasz). Alexander przypisuje przeciwnikowi pięćset czołgów średnich i lekkich, a 13. Korpusowi trzysta czołgów średnich i osiemdziesiąt lekkich.5
Miny w świetle księżyca
Playfair pisze, że siły uderzeniowe miały ruszyć o 23:00 30 sierpnia, co dawało Afrika Korps siedem godzin na pokonanie nocą trzydziestu mil terenu, o którym wiedziano, że jest zaminowany; ten harmonogram nazywa „szalenie optymistycznym” (przekład nasz). Alexander pisze, że po pozorujących atakach na 30. Korpus tej nocy o 1:00 31 sierpnia, „wkrótce po wschodzie księżyca” (przekład nasz), główne siły uderzeniowe zaczęły rozminowywać pola; wobec oporu dwóch pułków artylerii i batalionu zmotoryzowanego oczyszczenie dwóch przejść zajęło im sześć godzin. Amerykański oficer Charles Schwartzman ocenia, że do 9:30 posunęły się tylko o 15 kilometrów.6
Generał Nehring, dowódca Afrika Korps, został ranny, a dowództwo przejął jego szef sztabu Bayerlein. Rommel przybył około 9:00, pisze Playfair, i po rozmowie z Bayerleinem kazał uderzyć w południe, z ciaśniejszym zwrotem, który ustawił Afrika Korps naprzeciw zachodniej połowy grzbietu: „Nic nie mogło Brytyjczykom bardziej odpowiadać” (przekład nasz). Alexander przypisuje to fałszywej mapie przejezdności terenu, którą Brytyjczycy pozwolili przejąć przeciwnikowi, i pisze, że od generała von Thomy, wziętego później do niewoli, „dowiedzieliśmy się, że ten podstęp okazał się skuteczny” (przekład nasz). Playfair nie znajduje „bezpośrednich dowodów” (przekład nasz), że mapa spowodowała zmianę planu.7
Grzbiet wytrzymuje
Niemieckie czołgi ruszyły po południu, według Playfaira około 13:00, według Alexandra około 15:30, a uderzenie spadło na 22. Brygadę Pancerną przy zachodnim krańcu grzbietu. Granty brygady i 6-funtowe działa przeciwpancerne 1. batalionu Rifle Brigade czekały na okopanych stanowiskach, pisze Playfair. O zmierzchu Niemcy się wycofali. Ponad jedna czwarta ich czołgów, pisze Alexander, „została, jak sądzono, unieruchomiona” (przekład nasz). Zginął generał von Bismarck z 21. Dywizji Pancernej.8
Tej nocy, pisze Alexander, RAF bez przerwy krążył nad obozowiskami przeciwnika; Playfair opisuje noc nieustannego bombardowania. O tej i kilku następnych nocach, pisze Playfair, Afrika Korps zanotował, że „oficerowie i żołnierze byli mocno wstrząśnięci” (przekład nasz), a ich zdolność bojową poważnie obniżyły rozproszenie, brak snu i napięcie oczekiwania na kolejną bombę.9
1 września Niemcy znów naciskali w rejonie 22. Brygady Pancernej, niewiele zyskując. 21. Dywizja Pancerna stała bezczynnie, prawdopodobnie z braku benzyny, a około południa, pisze Playfair, Rommel oznajmił, że przechodzi do obrony. Rano 2 września, pisze Playfair, wydał rozkaz planowego odwrotu, a w raporcie do OKW podał jako przyczyny, w streszczeniu Playfaira, „brak benzyny, zły początek, zwłokę spowodowaną przez miny i nieustanne ataki lotnicze w dzień i w nocy” (przekład nasz). Alexander pisze, że 2 września Rommel postanowił przejść do obrony, a w miarę upływu dnia stało się dla niego jasne, że będzie musiał się wycofać: „Nigdy Niemcy nie dotarli bliżej Delty” (przekład nasz). Schwartzman datuje rozkaz odwrotu na 3 września.10
Zamknąć przejście
W nocy z 3 na 4 września Dywizja Nowozelandzka z podporządkowaną jej 132. Brygadą uderzyła o 22:30 na południe, by zamknąć przejścia w polach minowych za plecami przeciwnika. 5. Brygada Nowozelandzka zdobyła swój cel, ale 132. Brygada poniosła porażkę i następnej nocy piechotę wycofano. Playfair podaje straty: 275 oficerów i żołnierzy u Nowozelandczyków i 697 zabitych, rannych i zaginionych w 132. Brygadzie.11
Wieczorem 5 września, pisze Alexander, odwrót doprowadził przeciwnika z powrotem w rejon brytyjskich pól minowych, a o 7:00 7 września bitwę przerwano, zostawiając Rommlowi pas terenu ze szczytem Himeimat. Playfair pisze, że do 7 września bitwa wygasła; Montgomery postanowił nie odbijać Himeimat, zostawiając przeciwnikowi punkt obserwacyjny, z którego mógł widzieć pozorowane przygotowania.12
Bilans strat
Playfair podaje, że w ciągu tygodnia walk Niemcy stracili 1859 zabitych, rannych i zaginionych, a Włosi 1051, przy 38 zniszczonych czołgach niemieckich i 11 utraconych włoskich; Brytyjczycy ponieśli 1750 strat w ludziach, a 67 ich czołgów i 15 dział przeciwpancernych zostało wyłączonych z walki. Alexander liczy 42 czołgi niemieckie i 11 włoskich oraz blisko 700 pojazdów mechanicznych porzuconych na polu bitwy, szacuje zabitych i rannych przeciwnika na 2000 Włochów i 2500 Niemców oraz 300 wziętych do niewoli i podaje straty brytyjskie: 68 czołgów i 1640 zabitych, rannych i zaginionych.13
Alexander widział w bitwie więcej niż statystykę: „Był to ostatni rzut sił niemieckich w Afryce, ich ostatnia szansa na zwycięstwo, zanim, jak obliczali, nasza rosnąca siła uczyni zwycięstwo dla nich niemożliwym” (przekład nasz). Playfair pisze, że państwom Osi bitwa zdawała się kłaść kres nadziejom na dotarcie do Delty, a wiara 8. Armii wzrosła jak nigdy dotąd. Strona internetowa Australian War Memorial London podaje, że silna obrona brytyjska zmusiła Rommla do przejścia do defensywy. Druga bitwa pod El Alamein zaczęła się 23 października. Opisujemy ją w artykule o bitwie pod El Alamein, a obu dowódców porównujemy w tekście Montgomery kontra Rommel.14
Także 30 sierpnia: druga bitwa nad Bull Run, 1862
W Wirginii, trzeciego dnia drugiej bitwy pod Manassas (drugiej bitwy nad Bull Run), John Pope tuż przed południem rozkazał pościg, błędnie uznawszy, jak pisze National Park Service, że konfederaci się wycofują; korpus Unii Fitza-Johna Portera został potem odparty przy „Deep Cut”. Robert E. Lee pisze, że Longstreet, „uprzedzając rozkaz ogólnego natarcia, rzucił teraz całe swoje siły na centrum i lewe skrzydło federalnych” (przekład nasz).15
Wojska Unii stawiły ostatni opór na Henry Hill, gdzie walki ustały o zmroku, jak pisze Park Service; Lee pisze, że pościg trwał do 22:00, kiedy położyła mu kres ciemność. Tej nocy Pope pisał do Hallecka z Centreville: „Mieliśmy dziś znów straszliwą bitwę”, dodając: „Nieprzyjaciel jest ciężko okaleczony, a nam pójdzie dość dobrze. Proszę się nie niepokoić” (przekład nasz). Park Service podaje koszt bitwy: 14 462 straty po stronie Unii, a Południowców „padło” (przekład nasz) 9474. Pierwszą bitwę pod Manassas, z lipca 1861 roku, opisujemy w anglojęzycznym artykule o pierwszej bitwie nad Bull Run.16
Bitwa pod Gross-Jägersdorf 1757: pierwszy cios Rosji w Prusy
30 sierpnia 1757 · 269 lat temu
Pod Gross-Jägersdorf w Prusach Wschodnich rosyjska armia feldmarszałka Apraksina starła się z mniejszymi siłami pruskimi Hansa von Lehwaldta w czasie wojny siedmioletniej. Rosjanie wygrali, lecz Apraksin zrezygnował wkrótce z marszu na Królewiec i zawrócił do Rosji.
Pełna historia: Bitwa pod Gross-Jägersdorf 1757: pierwszy cios Rosji w Prusy ›
