Zdobycie Ławicy 1919: jak powstańcy wielkopolscy zdobyli lotnictwo

Zdobycie Ławicy było jedną z najkrótszych akcji powstania wielkopolskiego i jedną z najcenniejszych: zdobyte samoloty i magazyny stały się podstawą lotnictwa wojskowego odradzającej się Polski.²

Kto wygrał bitwę o Ławicę i dlaczego?

Wygrali powstańcy wielkopolscy. Zaatakowali stację piechotą, jazdą i dwoma działami polowymi, a strzelali oszczędnie, by nie zniszczyć samolotów, po które przyszli. Niemiecka załoga poddała się po mniej więcej dwudziestu minutach.³

Tło: powstanie w Poznaniu

Pod koniec 1918 roku Niemcy przegrały wojnę, ale prowincja poznańska, historyczne serce Wielkopolski, nadal należała do Niemiec. 26 grudnia do Poznania przyjechał Ignacy Jan Paderewski. W czasie jego wizyty, po południu 27 grudnia, niemieccy żołnierze z 6. pułku grenadierów przemaszerowali przez miasto, zrywając polskie i alianckie flagi, i wybuchła strzelanina. Tak zaczęło się powstanie wielkopolskie.⁴

Walki szybko się rozszerzyły. W ciągu kilku dni większość Poznania i okolic była w rękach polskich. Tylko jedna niemiecka siła w pobliżu mogła jeszcze zagrozić miastu: stacja lotnicza w Ławicy, na zachodnich przedmieściach.⁵

Stacja lotnicza w Ławicy

Wojskowe lotnisko w Ławicy otwarto w 1913 roku, a w uroczystym otwarciu wziął udział cesarz Wilhelm II. Pod koniec 1918 roku stacjonował tu niemiecki 4. Zapasowy Oddział Lotniczy, według Głuszka około 200 żołnierzy; jak pisze, w czasie wojny nie była to baza operacyjna, lecz szkoła i warsztat: szkolono tu pilotów, obserwatorów i mechaników oraz remontowano samoloty.⁶

Prawdziwą wartością stacji były jej magazyny. W wielkiej hali sterowców na Winiarach w Poznaniu Niemcy przechowywali około dwustu kolejnych samolotów w częściach, a bomby lotnicze dla Ławicy trzymano w pobliskim Forcie VII. Polacy obawiali się, że Niemcy użyją samolotów do zbombardowania miasta.⁷

Wśród niemieckiego personelu stacji służyli Polacy. Jeden z nich, pilot sierżant Wiktor Pniewski, z polecenia Polskiej Organizacji Wojskowej zorganizował w jednostce konspirację i Polacy wiedzieli, co i gdzie znajduje się na stacji. Ta wiedza przesądziła o przebiegu ataku.⁸

Decyzja i ultimatum

Według Głuszka 5 stycznia 1919 roku Polacy zażądali kapitulacji stacji. Niemiecki komendant, porucznik Fischer, odmówił, a Niemcy zagrozili wysadzeniem pobliskiego fortu pełnego bomb lotniczych, jeśli lotnisko zostanie zaatakowane. Powstańcze dowództwo postanowiło wtedy zająć stację siłą.⁹

Dowództwo grupy szturmowej objął podporucznik Andrzej Kopa. Jej trzon stanowiły trzy kompanie 1. poznańskiego batalionu Służby Straży i Bezpieczeństwa, a oprócz nich szedł pluton strzelców konnych podporucznika Kazimierza Ciążyńskiego, oddział Polskiej Organizacji Wojskowej, służba sanitarna i bateria dwóch dział polowych. Liczby się różnią: Paweł Głuszek z Instytutu Pamięci Narodowej (IPN) podaje 300 piechurów i 50 jeźdźców, a Zintegrowana Platforma Edukacyjna MEN podaje, że cały oddział liczył nie więcej niż 400 ludzi. Głuszek określa działa jako 77 mm, ZPE jako 80 mm.¹⁰

Plan opierał się na zaskoczeniu, szybkości i powściągliwości. Powstańcy nie chcieli długiej walki, w której zniszczono by samoloty i hangary: chcieli zdobyć stację w całości. Atak miał więc nastąpić o świcie, a działa miały strzelać tylko tyle, ile trzeba.¹¹

Dwadzieścia minut o świcie

Polskie oddziały wymaszerowały w nocy z 5 na 6 stycznia i zajęły stanowiska wokół stacji. Przed atakiem, jak piszą Głuszek i Nawrot, odcięto stacji elektryczność i łączność telefoniczną. Według Nawrota krótko po szóstej rano Polacy wysłali Niemcom ostatnie żądanie bezwarunkowej kapitulacji, z dziesięcioma minutami na odpowiedź; Głuszek pisze, że czterech konnych parlamentariuszy, którzy je nieśli, ostrzelano, a jeden z nich dostał się do niewoli. Odpowiedź nie nadeszła.¹²

Według Głuszka polska piechota ruszyła około 6.30. Niemieckie karabiny maszynowe otworzyły ogień, ale za wysoki, i atakujący szli dalej. Bateria oddała w sumie cztery strzały, a jeden pocisk zniszczył stanowisko karabinu maszynowego na wieży lotniska; Polacy powstrzymali się od silniejszego ostrzału, by nie uszkodzić samolotów w hangarach.¹³

Obrońcy wkrótce się poddali. Walka trwała około dwudziestu minut i Ławica znalazła się w polskich rękach.¹⁴

Bilans strat

Straty obu stron były niewielkie. Zginął jeden powstaniec, a kilku zostało rannych. Niemcy stracili dwóch zabitych, a Głuszek podaje kilkunastu rannych.¹⁵

Łup był ogromny, choć liczby różnią się w zależności od tego, co która relacja liczy. Na samej stacji powstańcy zdobyli według Głuszka i PAP 26 sprawnych samolotów, wśród nich myśliwce Fokker. W hali sterowców na Winiarach było według Głuszka i PAP około 215 kolejnych płatowców w częściach oraz balony obserwacyjne; Głuszek zauważa, że inne źródła podają nawet 300. Muzeum Lotnictwa Polskiego podaje 141 zdobytych samolotów.¹⁶

Wartość łupu także podaje się w okrągłych i różnych liczbach: około 160 milionów marek niemieckich według Głuszka i Nawrota oraz 200 milionów według Muzeum Lotnictwa Polskiego i PAP. Głuszek i Muzeum Lotnictwa Polskiego nazywają go największą zdobyczą wojenną w dziejach polskiego oręża.¹⁷

Nalot i odwet

Niemcy odpowiedzieli z powietrza. 7 i 8 stycznia niemieckie samoloty z lotniska we Frankfurcie nad Odrą zbombardowały Ławicę i okolice Poznania; byli zabici.¹⁸

Polacy działali szybko. Niemieckie znaki na samolotach zamalowano biało-czerwoną szachownicą. Samoloty zdolne do lotu wkrótce wysłano do Warszawy.¹⁹

Dalszy ciąg opowiadany jest na dwa sposoby. Platforma ZPE, Nawrot oraz budowniczowie replik Ryszard Kędzia i Tomasz Łodygowski opisują polski odwetowy nalot na lotnisko we Frankfurcie 9 stycznia pod wodzą Wiktora Pniewskiego. Według ZPE i Nawrota poleciało sześciu pilotów, bez zgody przełożonych; ZPE oraz Kędzia i Łodygowski podają 900 kilogramów zrzuconych bomb, a Nawrot po sześć 25-kilogramowych bomb z każdego samolotu. ZPE i Nawrot piszą też, że Pniewski musiał się potem tłumaczyć, a Nawrot dodaje, że uniknął kary. Głuszek pisze natomiast, że Polacy jedynie zagrozili nalotem na Frankfurt i że do niego nie doszło.²⁰

Skutki: pierwsze polskie eskadry

Zdobyty sprzęt od razu wykorzystano. W Wielkopolsce sformowano z niego cztery eskadry lotnicze, a część samolotów trafiła do Warszawy. Lotnicy z Poznania walczyli później w wojnie polsko-bolszewickiej w 1920 roku oraz, jak dodaje platforma ZPE, w walkach o Lwów.²¹

Po zdobyciu Ławicy nie było już niemieckiej siły zdolnej zagrozić Poznaniowi, a powstanie objęło całą prowincję. Trwało do lutego. Według rozejmu z Compiègne z listopada 1918 roku ziemie zaboru pruskiego miały pozostać częścią Niemiec do decyzji konferencji pokojowej, dlatego, jak zauważa historyk IPN Piotr Grzelczak, z punktu widzenia prawa międzynarodowego powstanie można było traktować jako bunt wewnątrz Niemiec.²²

Zmieniło to dopiero porozumienie w Trewirze. 16 lutego 1919 roku, przy przedłużaniu rozejmu, marszałek Ferdinand Foch zmusił Niemców do zaprzestania wszelkich działań zaczepnych przeciw Polakom i do pozostania za linią demarkacyjną, co oznaczało uznanie frontu wielkopolskiego i pozostawiło powstańców w posiadaniu zajętego terytorium. Tego samego dnia rząd niemiecki w Weimarze najpierw uznał, że Niemcy nie mogą zrezygnować z wszelkich działań przeciw Polakom w Prusach, dopóki Ententa nie zagwarantuje, że Polacy także wstrzymają ogień; pod naciskiem przywódców partii ustąpił i warunki podpisano z notą protestacyjną, jak wynika z notatki z posiedzenia sporządzonej przez urzędnika MSZ Waltera Simonsa. Traktat wersalski, podpisany 28 czerwca 1919 roku, przywrócił Polsce prawie całą Wielkopolskę.²³

Poznań stał się jednym z ośrodków polskiego lotnictwa, a według Kędzi i Łodygowskiego w październiku 1919 roku powstał tu Aeroklub Polski.²⁴

Ławica pozostała lotniskiem. Dawna niemiecka stacja jest dziś cywilnym portem lotniczym Poznań-Ławica, a co roku w styczniu, jak relacjonuje PAP, przedstawiciele stowarzyszeń lotniczych, wojska i władz samorządowych składają kwiaty przy pomniku zdobywców lotniska obok starego terminalu.²⁵

Pamięć

Na stulecie w 2019 roku Polskie Stowarzyszenie Motoszybowcowe i Politechnika Poznańska podjęły budowę latających replik fokkerów zdobytych w Ławicy, a rocznicę uczczono w Poznaniu piknikiem lotniczym z historycznymi i współczesnymi samolotami wojskowymi oraz rekonstrukcją bitwy.²⁶

Polacy pamiętają zdobycie Ławicy jako narodziny wielkopolskiego lotnictwa w powstaniu, które w odróżnieniu od większości polskich zrywów zakończyło się zwycięstwem. Muzeum Lotnictwa Polskiego nazywa powstanie wielkopolskie jedynym zwycięskim powstaniem tej skali w dziejach Polski.²⁷