Bitwa pod Fornovo 1495: bitwa, którą wygrali obaj

Tło: król, który zdobył Włochy kredą

Karol VIII był królem Francji od 1483 roku, kiedy miał trzynaście lat. Jako dziedzic Andegawenów rościł sobie prawo do Królestwa Neapolu, a żeby mieć wolną rękę, zrzekł się różnych pretensji i opłacił sąsiadów w serii traktatów. Zaproszenie przyszło z samych Włoch: Ludwik Sforza, regent Mediolanu, namawiał króla, by upomniał się o swoje prawa na południu.²

Wyprawa, która nastąpiła, zdumiała Italię. Karol przekroczył Alpy na początku września 1494 roku, w listopadzie wkroczył do Florencji, a pod koniec grudnia przemaszerował przez Rzym. 22 lutego 1495 roku triumfalnie wjechał do Neapolu. Papież Aleksander VI żartował, że Francuzi zdobyli Włochy kredą, tą, którą kwatermistrzowie znaczyli drzwi domów zajmowanych na kwatery, a Machiavelli powtórzył ten żart w Księciu.³

Łatwość podboju przeraziła te same państwa, które do niego dopuściły. Pod koniec marca 1495 roku Wenecja, Ludwik Sforza z Mediolanu, papież Aleksander, Ferdynand Aragoński i król rzymski Maksymilian zawiązali przeciw Francji Ligę Wenecką. Karol nie mógł dać się odciąć na drugim końcu półwyspu. Zostawił część armii, by utrzymała Neapol, i w maju ruszył na północ, do domu.⁴

Armie i dowódcy

Liga zebrała wojsko na północy. Większość opłacała Wenecja, a dowodził nim Francesco II Gonzaga, markiz Mantui. Kontyngent mediolański prowadził Giovanni Francesco Sanseverino, hrabia Caiazzo, boloński Annibale Bentivoglio, syn pana Bolonii. Obok włoskich zbrojnych jechał silny oddział stradiotów, lekkich jeźdźców, których Wenecja werbowała na Bałkanach, wielu z nich w Albanii.⁵

Jak liczna była armia Ligi, zależy od tego, kogo zapytać. Commynes, francuski dyplomata jadący u boku króla, pisze, że Wenecjanie obiecali mu 40 000 ludzi i niewiele zabrakło: 35 000 żołnierzy zdolnych do walki, w tym około 2600 ciężkozbrojnych i około 5000 stradiotów i innej lekkiej jazdy. Biografia Gonzagi pióra Gina Benzoniego liczy 2500 kopii, 8000 piechoty i 2000 stradiotów, a encyklopedia Machiavellego podaje łącznie 26 000 ludzi.⁶

Karol przyprowadził znacznie mniejsze siły. Enciclopedia Italiana mówi, że zostało ich tylko około 10 000, a Commynes ocenia całą armię na najwyżej 9000 ludzi, z czego około 2000 stanowili służba i ciury obozowe. Francuzi mieli za to jakość: zwinną piechotę, przede wszystkim Szwajcarów, i artylerię, którą Taylor uważa za najlepszą w ówczesnej Europie.⁷

Bitwa krok po kroku

Przez Apeniny

Karol przeszedł Apeniny przez Pontremoli i zszedł doliną Taro. Gonzaga czekał na niego w dolnej części doliny, koło Fornovo. Frederick Lewis Taylor, piszący w 1921 roku, zarzuca markizowi ten wybór: mógł zatrzymać Francuzów w górskich przesmykach, a zamiast tego pozwolił im zejść na otwarty teren i odpocząć.⁸

W niedzielę 5 lipca król zszedł z gór i zajął kwatery w Fornovo, porzuconym przez obrońców. Stradioci wypadali na harce wokół francuskich kolumn. Zarówno Commynes, jak i Benzoni opisują francuskie próby wynegocjowania przejścia i to, że nic z nich nie wyszło. W nocy w górach lunął ulewny deszcz i Taro, zwykle tak płytka, że dało się ją przejść w bród pieszo, zaczęła wzbierać.⁹

Przemarsz obok Ligi

Rankiem 6 lipca Francuzi przeszli szerokie, kamieniste koryto Taro i zaczęli ciągnąć na północ wzdłuż wzgórz po drugiej stronie, by przemknąć obok obozu Ligi za rzeką. Szli w trzech hufcach: straż przednia, główne siły z królem i straż tylna. Najsilniejsza była straż przednia, z około 3000 Szwajcarów, bo Karol spodziewał się, że tam będzie najcięższa walka. Rozciągnięte w dolinie hufce w miarę upływu poranka coraz bardziej się od siebie oddalały.¹⁰

Gonzaga przygotował misterny plan. Taylor, zestawiając relacje włoskie i francuskie, opisuje trzy mieszane zgrupowania jazdy i piechoty, każde z własnym odwodem, które miały przejść rzekę i jednocześnie uderzyć na trzy francuskie hufce, podczas gdy stradioci mieli obejść tyły Francuzów i spaść na ich lewe skrzydło. W obozie został silny odwód ogólny. Commynes, który poznał ten plan później od samych dowódców Ligi, dodaje, że Gonzaga ze stryjem Rodolfem prowadził najsilniejsze zgrupowanie na francuską straż tylną, a hrabia Caiazzo to, które miało uderzyć na straż przednią.¹¹

Starcie nad Taro

Powódź pokrzyżowała plan, zanim zaczęła się walka. Rzekę zdołała przejść tylko część armii Ligi, i to brodami wyżej w górę nurtu, więc natarcie Gonzagi trafiło nie w środek francuskiej kolumny, lecz w jej tył. Karol zawrócił z głównymi siłami, by stawić mu czoło. Według Taylora kolumny szturmowe czekały zbyt długo, a strome brzegi rozbiły ich szyki, zanim w ogóle dotarły do nieprzyjaciela.¹²

Włoscy zbrojni uderzyli prosto na hufiec samego króla, a Francuzi przyjęli ich czołowo. Picotti w Enciclopedia Italiana nazywa Fornovo najzacieklejszą bitwą stoczoną we Włoszech od dwóch stuleci. Szarżę odparto, a pobitych jeźdźców pędzono z powrotem aż do brodu.¹³

Punkt zwrotny: stradioci i tabory

Wszystko zależało od stradiotów. Ich obejście francuskich tyłów miało w szczycie walki spaść na flankę nieprzyjaciela. Tymczasem, natknąwszy się na francuskie tabory, rzucili się je łupić, a zbrojni zostali w boju sami. Taylor nazywa ten manewr stradiotów najbardziej obiecującą częścią całego planu, zmarnowaną przez brak dyscypliny.¹⁴

Rodolfo Gonzaga, który miał dać odwodowi rozkaz do natarcia, padł wśród pierwszych i rozkaz nigdy nie nadszedł. Rycerstwo Ligi pękło i uciekło za Taro; natarcie Caiazza na francuską straż przednią straciło impet i załamało się na Szwajcarach, a odwód na drugim brzegu w ogóle nie ruszył. Przez kilka chwil w niebezpieczeństwie był sam król, a walczący u jego boku Bastard Burboński dostał się do niewoli i został uprowadzony do włoskiego obozu.¹⁵

Walka wręcz trwała, jak zgodnie piszą Commynes i Taylor, ledwie kwadrans, a żadna strona nie brała jeńców, wbrew zwyczajom wojen włoskich. Poległych liczono jednak w tysiącach, a źródła nie zgadzają się, po której stronie. Enciclopedia Italiana szacuje zabitych na 3000 do 4000, w dwóch trzecich Włochów, co dawałoby Francuzom ponad tysiąc poległych. Commynes, który znał liczby od szlachty Ligi, liczy około 3500 zabitych Włochów, ale tylko około stu Francuzów, głównie służby wyrżniętej przy taborach.¹⁶

Następstwa

Liga nie ponowiła ataku. Francuzi pomaszerowali dalej doliną i dotarli do swojej bazy w Asti. Według artykułu encyklopedycznego EBSCO autorstwa Charlesa H. O’Briena Pierre Terrail, pan de Bayard, który stał się później jednym z najsłynniejszych żołnierzy francuskich swojej epoki, został pasowany na rycerza za męstwo pod Fornovo.¹⁷

Fornovo ocaliło króla, ale nie jego zdobycze. Oblężony w Novarze książę Orleanu musiał oddać miasto Lidze, a Karol zawarł pokój z Ludwikiem Sforzą i jesienią wrócił przez Alpy. Tymczasem aragoński król Ferdynand II wrócił do Neapolu i z pomocą Hiszpanów odzyskał królestwo.¹⁸

Do Italii już nie wrócił. Karol VIII zmarł 7 kwietnia 1498 roku w Amboise, w zamku, w którym się urodził, przygotowując nową wyprawę na Włochy. Jego następca, Ludwik XII, rościł sobie prawa do Mediolanu jako dziedzic Viscontich i w 1499 roku Francuzi byli z powrotem.¹⁹

Dziedzictwo i pamięć

W Mantui Fornovo było zwycięstwem. Gonzaga, jak pisze Benzoni, był przekonany, że wygrał, a jeszcze bardziej o tym, że warto uchodzić za zwycięzcę. Zamówił u Andrei Mantegni Madonnę Zwycięstwa, na której markiz klęczy w zbroi pod opiekuńczą dłonią Madonny.²⁰

Historycy są mniej łaskawi. Taylor nazywa Fornovo nie bitwą nierozstrzygniętą, lecz wyraźnym zwycięstwem Francji, bo pozwoliło Karolowi dotrzeć do bazy w Asti i zniweczyło plany jego wrogów. Giovanni Battista Picotti w Enciclopedia Italiana wyciągnął najgorzką lekcję: jedyna bitwa, w której państwa włoskie zdawały się stanąć razem, stała się bolesnym znakiem słabości Włoch i zachętą dla innych cudzoziemców, by spróbowali ponownie.²¹

Tak też potoczyły się wojny włoskie. Encyklopedia Machiavellego nazywa Fornovo pierwszą prawdziwą bitwą tych wojen i pierwszą, którą Karol stoczył osobiście. Taylor widział w niej koniec dawnego stylu wojowania: łatwe odparcie liczniejszej armii włoskiej przez Francuzów, pisał, uświadomiło Włochom ich wojskową słabość, a włoscy kapitanowie wkrótce zaczęli naśladować szwajcarskie piki. Przez następne pół wieku armie francuskie, hiszpańskie, szwajcarskie i niemieckie rozstrzygały swoje spory na włoskiej ziemi, pod Rawenną, Marignano, Bicoccą i Pawią, a Italia stała się polem bitwy obcych mocarstw.²² › Bitwa pod Pawią, 1525