Bitwa pod Héricourt 1474: pierwsza bitwa wojen burgundzkich

Héricourt to najmniej znana z bitew, które Szwajcarzy stoczyli z Karolem Zuchwałym, księciem Burgundii. Sam książę był wtedy setki kilometrów dalej, zwycięstwo przyniosło zaledwie niewielkie obwarowane miasteczko, a sławę bitwy przyćmiły Grandson, Morat i Nancy. Była jednak pierwsza. Listopadowego dnia w przesmyku między Wogezami a Jurą szwajcarscy pikinierzy po raz pierwszy w tej wojnie starli się z burgundzkim rycerstwem i zmietli je z pola. W niewiele ponad dwa lata wojna, która tu się zaczęła, zniszczyła państwo burgundzkie i uczyniła Konfederację Szwajcarską potęgą wojskową, której bała się cała Europa.²

Tło: książę nad Górnym Renem

Droga do Héricourt zaczęła się od długu. Książę Zygmunt Habsburg, władca Austrii bez pieniędzy i pod naciskiem Szwajcarów, szukał potężnego protektora. Traktatem podpisanym w Saint-Omer 9 maja 1469 roku oddał Karolowi Zuchwałemu swoje ziemie w Alzacji i nad Górnym Renem w zastaw pożyczki, zachowując prawo ich wykupu. Michel Mollat, autor hasła w Britannice, widzi w tej transakcji element wielkiego planu Karola: połączenia rozproszonych posiadłości, od Niderlandów po Burgundię, w jedno państwo sięgające Renu. Z dnia na dzień Burgundia stała się bezpośrednim sąsiadem Konfederacji Szwajcarskiej.³

Zastawionymi ziemiami Karol rządził przez swojego wójta, Petera von Hagenbacha, którego twarde rządy szybko zraziły do niego cały region. Hagenbach naciskał na wolne miasto Miluzę, sprzymierzone z Bernem, a miasta nad Górnym Renem, wśród nich Bazylea i Strasburg, zaczęły szukać pomocy u Szwajcarów. Wiosną 1474 roku w Konstancji spotkali się wysłannicy Szwajcarów, Austrii, miast alzackich i Francji. Z rozmów wyszły pokój między Habsburgami a Konfederatami po pokoleniach wrogości, obronne przymierze Szwajcarów z miastami nad Górnym Renem oraz Związek Dolny Zygmunta i miast alzackich. Zygmunt zabrał się następnie do wykupu zastawu.⁴

Alzatczycy nie czekali na prawników. W Wielkanoc 1474 roku w Breisach wybuchł bunt, a Hagenbacha zakuto w kajdany i wtrącono do więzienia. Sądził go trybunał, w którym zasiadali wysłannicy miast alzackich oraz Strasburga, Bazylei i Berna, i 9 maja 1474 roku ścięto go w Breisach. Ruth Putnam nazywa ten proces samosądem w płaszczu legalności, bo Hagenbach działał z polecenia swojego księcia. W sierpniu jego brat zemścił się, pustosząc Górną Alzację z burgundzkimi i lombardzkimi najemnikami. Król Francji Ludwik XI, wielki rywal Karola, sypał pieniędzmi w szwajcarskich kantonach, a 25 października 1474 roku, po zawarciu sojuszu z królem, Konfederaci wysłali Karolowi formalne wypowiedzenie wojny.⁵

Armie i dowódcy

Sam Karol nie mógł odpowiedzieć. Od lata obozował pod Neuss, niewielkim miastem nad Dolnym Renem, które chciał odebrać mieszczanom Kolonii, i oblężenie miało go tam zatrzymać prawie na rok, do czerwca 1475 roku. Obrona Franche-Comté, jego hrabstwa Burgundii, spadła na Henriego de Neuchâtel, hrabiego Blamont.⁶

Blamont zebrał armię liczącą około 12 tysięcy ludzi. Obok miejscowego pospolitego ruszenia wziął duży oddział włoskich najemników, których Szwajcarzy nazywali wszystkich Lombardczykami i którzy akurat przechodzili przez prowincję. Dumą tej armii była ciężka jazda, żandarmi i konni rycerze burgundzkiej szlachty.⁷

Naprzeciw nich wyruszyła jedna z najdziwniejszych koalicji epoki. Historyczny Słownik Szwajcarii wymienia szwajcarskich Konfederatów, Związek Dolny, austriackie miasta Alzacji i miasta Rzeszy ze Szwabii, a zarówno John Foster Kirk, jak i Hervé de Weck szacują całą armię na około 18 tysięcy ludzi. Każdy z jej żołnierzy nosił biały krzyż Konfederacji. Według historyka Claudiusa Siebera-Lehmanna propaganda miast przedstawiała tę wyprawę jako krucjatę przeciw „złemu Turkowi z Burgundii”.⁸

Szwajcarzy nie mieli wielkiego wodza i nie potrzebowali go. Charles Oman opisał w 1885 roku, jak walczyli: w głębokich kolumnach najeżonych pikami, jesionowymi drzewcami długości około 18 stóp ze stalowym grotem, z halabardnikami w środku, gotowymi wypaść do walki wręcz. Szwajcarski historyk wojskowości Hervé de Weck podaje długość piki na sześć metrów i podkreśla jej skuteczność przeciw jeździe. Obaj zwracają uwagę, czym Szwajcarzy różnili się od rycerzy i włoskich kondotierów: nie zawracali sobie głowy braniem jeńców dla okupu.⁹

Przebieg bitwy

Oblężenie. Sprzymierzeni ruszyli od razu, jedna armia weszła do Alzacji przez Bazyleę, druga przez Porrentruy, i na początku listopada otoczyły Héricourt, niewielkie miasteczko z zamkiem, panujące nad drogą z Sundgau do Burgundii. Historyczny Słownik Szwajcarii datuje początek oblężenia na 8 listopada, a według Kirka cała armia stanęła pod murami już 7 listopada.¹⁰

Odsiecz. Blamont nie zamierzał staczać walnej bitwy. Rozbił obóz kilka mil dalej, licząc, że odciągnie oblegających od zamku, nie ryzykując starcia z przeważającymi siłami. Plan zawiódł. Sprzymierzeni wypatrzyli jego wojsko, zostawili niewielki oddział do pilnowania miasta, zwinęli obóz i ruszyli prosto na niego przez zalesione wzgórza dzielące obie armie.¹¹

Starcie. Sam dzień bitwy jest sporny. Historyczny Słownik Szwajcarii podaje 13 listopada, Kirk, idąc za listami z obozu, umieszcza atak wczesnym rankiem 14 listopada, a de Weck na łamach Herodote.net pisze o zaskoczeniu 23 listopada. Co do przebiegu źródła są zgodne. Wychodząc na otwarty teren, Szwajcarzy ujrzeli jazdę burgundzką w szyku bojowym, a Berneńczycy na lewym skrzydle ruszyli do ataku, nie czekając na rozkaz. Reszta poszła za nimi. Historyczny Słownik Szwajcarii opisuje dwa oddzielne starcia, w których Konfederaci z pomocą jazdy austriackiej pobili burgundzkie rycerstwo.¹²

Punkt zwrotny

Burgundczycy nie byli gotowi na to, co na nich runęło. Kirk, opierając się na szwajcarskich raportach, opisuje, jak ich szyk pękł, zanim kolumny w ogóle doszły do zwarcia. Ruth Putnam ujmuje to w 1908 roku jednym zdaniem: role się odwróciły i to Burgundczycy zostali zaciekle zaatakowani i przegrali. Austriaccy jeźdźcy włączyli się do walki, gdy linia burgundzka przestała istnieć.¹³

Była to bardziej rzeź niż bitwa. Kirk odnotowuje 1617 ciał policzonych na polu następnego dnia i kilkaset kolejnych spalonych we wsi, w której ukryli się uciekinierzy, a de Weck mówi o co najmniej 4 tysiącach zabitych Burgundczyków. Obaj, podobnie jak Historyczny Słownik Szwajcarii, zgodnie piszą, że sprzymierzeni stracili bardzo niewielu ludzi. Jeńców wzięto niewielu, zgodnie ze szwajcarskim zwyczajem niedawania pardonu w boju.¹⁴

Następstwa

Gdy odsiecz przestała istnieć, oblężenie trwało dalej. Mury wytrzymały i w końcu oblegający zgodzili się na kapitulację na warunkach. Załoga wymaszerowała, a zamek przejęły wojska austriackie; Putnam datuje zmianę załogi na 16 listopada.¹⁵

Dla Karola klęska była ciosem raczej w dumę niż w potęgę. Został pod Neuss. Sporu nie dało się już jednak załagodzić. W Bernie górę wzięło stronnictwo wojenne Niklausa von Diesbacha, a w 1475 roku oddziały z Berna i Fryburga zajęły dużą część Vaud, należącego do sprzymierzonej z Burgundią Sabaudii. Gdy Karol wreszcie ruszył na południe, zdobył Grandson i kazał wymordować jego załogę, a pod miastem został rozgromiony 2 marca 1476 roku. Ponownie pobito go pod Morat 22 czerwca 1476 roku, a 5 stycznia 1477 roku zginął pod Nancy.¹⁶

Dziedzictwo i pamięć

Wojny burgundzkie były, w ocenie Siebera-Lehmanna, punktem zwrotnym dla Europy i dla Szwajcarii: usunęły państwo burgundzkie leżące między Francją a Rzeszą, wzmocniły zarówno monarchię francuską, jak i Habsburgów, i na pewien czas uczyniły Konfederację europejską potęgą wojskową. Szwajcarzy zyskali niewiele ziemi, ale zdobyli sławę, a władcy w całej Europie chcieli odtąd ich najmować. Służba najemna na stulecia wpisała się w życie Szwajcarii.¹⁷

Spór budzi też sam początek wojny. Starsza wersja, sięgająca pamiętników Philippe'a de Commynes'a, czyniła ze Szwajcarów naiwne narzędzia Ludwika XI. Sieber-Lehmann przypomina, że niemiecki historyk Karl Bittmann obalił ją w 1964 roku na podstawie dokumentów, wykazując, że do wojny parły same Berno pod wodzą Niklausa von Diesbacha oraz miasta nad Górnym Renem, Strasburg i Bazylea. Kirk doszedł do podobnego wniosku sto lat wcześniej, opisując Berno o wiele bardziej skore do walki niż pozostałe kantony.¹⁸

Bitwa przetrwała w obrazach. Oficjalna kronika berneńska Diebolda Schillinga, ukończona w latach po wojnie, poświęciła Héricourt całą stronę, tę widoczną na górze artykułu, a pokazana wyżej kronika zuryska także przedstawiła tę bitwę. Héricourt ma też swoje miejsce na stronie 13 listopada naszego kalendarza bitew.¹⁹

Héricourt dzisiaj

Héricourt jest dziś niewielkim miastem we francuskim departamencie Górna Saona. Z zamku przetrwała jedna wielka wieża, ostatni ślad twierdzy otoczonej niegdyś murami i fosą. Nazywana Tour du château lub Tour d'Espagne, należy do miasta i od 1913 roku jest chronionym zabytkiem; francuski rejestr zabytków datuje jej obecną budowlę na XVI wiek, a więc na czas po oblężeniu z 1474 roku.²⁰