Co wydarzyło się pod Ocañą?
19 listopada 1809 roku armia francuska licząca około 30 tysięcy ludzi pod wodzą króla Józefa Bonapartego i marszałka Soulta zaatakowała hiszpańską Armię La Manchy generała Areizagi, liczącą ponad 50 tysięcy żołnierzy, na otwartej równinie pod Ocañą na południe od Madrytu. Polska i niemiecka piechota związała hiszpańskie prawe skrzydło, francuska jazda zmiotła hiszpańską kawalerię i uderzyła piechocie w bok, a w ciągu kilku godzin armia hiszpańska się rozpadła, tracąc znacznie ponad 10 tysięcy jeńców.1
Sir Charles Oman, wielki historyk wojny na Półwyspie Iberyjskim, nie potrafił pisać o hiszpańskim wodzu spod Ocañi spokojnie. Pod względem lekkomyślności i chwiejności, pisał, dowodzenie Areizagi przewyższało dowodzenie każdego innego hiszpańskiego generała w całej wojnie. William Napier, drugi wielki brytyjski historyk tej wojny, był jeszcze ostrzejszy: Areizaga, pisał, wpadł jak szaleniec między wrogów, a potem stanął, drżący i oszołomiony. 19 listopada 1809 roku, na nagiej równinie 60 kilometrów na południe od Madrytu, najlepsza armia, jaką Hiszpania wystawiła od roku, została zniszczona w ciągu jednego przedpołudnia.2
Tło: hazard Junty
Jesienią 1809 roku Hiszpania walczyła z Napoleonem od półtora roku. W grudniu 1808 roku cesarz osobiście odbił Madryt i osadził na tronie swojego brata Józefa, a Junta Centralna, rząd wolnej Hiszpanii, rezydowała w Sewilli. W lipcu 1809 roku armia brytyjsko-hiszpańska pobiła Francuzów pod Talaverą, ale potem się wycofała, a w sierpniu hiszpańska Armia La Manchy przegrała pod Almonacid.3 › Bitwa pod Somosierrą, 1808
Mimo to Junta zaplanowała jesienną ofensywę, która miała odzyskać Madryt. Armia Lewa na północy i Armia Estremadury na zachodzie miały ściągnąć na siebie uwagę Francuzów, a Armia La Manchy generała Juana Carlosa de Areizagi miała uderzyć na stolicę od południa. Oman nazywa ją najlepszą armią, jaką widziano pod hiszpańskimi sztandarami od bitwy pod Tudelą rok wcześniej: świeżo umundurowaną i wyposażoną, z sześćdziesięcioma działami i niezwykle liczną jazdą, ale nierówną jakościowo i o słabym morale. Napier z kolei obwinia za całe przedsięwzięcie szaleństwo Junty.4
Siły i dowódcy
Areizaga przejął Armię La Manchy po Almonacid. Oman opisuje go jako generała znanego tylko z odwagi w walce, bez reputacji umiejętności dowódczych. Jego armia wyruszyła z przełęczy Sierra Morena na początku listopada z ośmioma dywizjami piechoty i ponad pięcioma tysiącami koni; jeńcy mówili Francuzom, że liczy ponad 50 tysięcy ludzi.5
Po stronie francuskiej formalnie dowodził król Józef, a operacjami kierował jako szef sztabu marszałek Nicolas Soult. Pod nimi stały 5. Korpus marszałka Édouarda Mortiera, 4. Korpus generała Horace'a Sébastianiego, w którym służyła polska dywizja z Księstwa Warszawskiego i niemiecka dywizja generała Levala, gwardia królewska i silna masa kawalerii, a na skrzydle działał 1. Korpus marszałka Victora.6
Dywizja polska walczyła w korpusie Sébastianiego pod Almonacid 11 sierpnia 1809 roku, gdzie uderzyła czołowo i poniosła ciężkie straty. Historyk Dawid Madziar nazywa Almonacid najkrwawszym bojem, jaki dywizja stoczyła w Hiszpanii, i zauważa, że jej żołnierze ponownie odznaczyli się pod Ocañą.7 › Bitwa pod Almonacid, 1809
Kampania krok po kroku
Marsz na Madryt
Areizaga zaczął dobrze. Maszerując szybko, według Omana prawie piętnaście mil dziennie, wdarł się do La Manchy tak nagle, że, jak ujął to Napier, plotka ledwie zdążyła go wyprzedzić. Soult i Józef zostali zaskoczeni; przez kilka dni między hiszpańską strażą przednią a Madrytem stali niemal tylko Polacy Sébastianiego i dragoni generała Milhauda w okolicach Aranjuez. W potyczce przed Ocañą francuska jazda cofnęła się za własną piechotę, której ogień odrzucił ścigającą ją kawalerię hiszpańską.8
Potem Areizaga stanął. Zatrzymał się na kilka dni, zaniepokojony korpusem Victora na swojej flance, a Francuzi ściągali w tym czasie wojska ze wszystkich stron. Gdy ruszył znowu, nie poszedł prosto na Aranjuez, lecz na wschód, by przekroczyć Tag pod Villamanrique i podejść do Madrytu z tamtej strony. Gdy przed jego frontem pojawił się korpus Victora, stracił zimną krew, wycofał armię z powrotem za Tag, zniszczył mosty i zawrócił ku Ocañi, by odzyskać drogę na południe.9
Bitwa kawalerii 18 listopada
18 listopada Francuzi przeszli Tag pod Aranjuez, a ich czołowa jazda natknęła się na kawalerię Areizagi między Ontígolą a Ocañą. Sébastiani natychmiast zaatakował. Jego lekka jazda przełamała hiszpański front; hiszpański generał zebrał odwody w jedną wielką kolumnę, a francuscy dragoni wbili się w nią i ją także rozbili. Hiszpanie stracili około 80 jeńców i kilkuset zabitych i rannych; wśród nielicznych poległych Francuzów był generał Paris, dowódca lekkiej jazdy. Oman nazywa to starcie największą bitwą kawalerii całej wojny na Półwyspie, a hiszpańska jazda wyszła z niego mocno wstrząśnięta.10
Bitwa 19 listopada
Następnego ranka Francuzi zastali armię Areizagi ustawioną w dwóch liniach po obu stronach miasteczka. Oman liczy około 46 tysięcy hiszpańskiej piechoty i 5500 jazdy, Napier 45 tysięcy i 7 tysięcy, obaj po 60 dział. Francuzom Oman przypisuje 27 tysięcy piechoty i 5 tysięcy jazdy, razem około 33 500 ludzi, a Napier 24 tysiące piechoty, 5 tysięcy jazdy i 50 dział. Korpus Victora był wciąż daleko. Soult, według relacji Omana i Rickarda, wolałby na niego poczekać, ale Józef nalegał na natychmiastowy atak, zanim Hiszpanie zdążą się wymknąć.11
Teren nie sprzyjał Hiszpanom. Na północ od miasta biegł wąwóz, głęboki na zachodzie i płytki na wschodzie. Osłaniał hiszpańskie lewe skrzydło tak dobrze, że stojące tam wojska nie mogły ani atakować, ani zostać zaatakowane, a na prawym linia wychodziła na otwarty teren i jej flanki pilnowała tylko pobita dzień wcześniej jazda. Oman pisze, że pod Ocañą właściwie w ogóle nie było pozycji.12
Plan Soulta wykorzystywał tę słabość. Piechota polska i niemiecka miała uderzyć na hiszpańskie prawe skrzydło, wsparta przez dywizję Girarda z korpusu Mortiera; generał Sénarmont skupił trzydzieści dział przeciw hiszpańskiemu centrum, a jazda Sébastianiego, ukryta za gajami oliwnymi i fałdami terenu, miała obejść odsłoniętą flankę. Wojska Dessolles'a stały naprzeciw miasta, a król trzymał gwardię w odwodzie.13
Natarcie zaczęło się źle dla Francuzów. Gdy Niemcy Levala i Polacy szli naprzód, hiszpańska piechota prawego skrzydła nagle kontratakowała, odrzuciła ich w nieładzie i raniła Levala; trafiony został też sam Mortier. Mortier wprowadził dywizję Girarda przez luki w rozbitej pierwszej linii i opanował sytuację.14
Punkt zwrotny: jazda na flance
Wtedy uderzyła francuska kawaleria. W ciągu kilku minut przepędziła hiszpańską jazdę i zwróciła się przeciw piechocie, szarżując na flanki pierwszej i drugiej linii, zanim większość batalionów zdążyła sformować czworoboki. Cała kolumna, według Omana i Napiera około 6 tysięcy ludzi, została odcięta i złożyła broń. Uciekinierzy wpadali na oddziały wciąż walczące z przodu i porywali je ze sobą, a gdy prawe skrzydło się załamało, Dessolles przeszedł wąwóz i zajął miasto.15
Areizaga, który niemal nie wydawał rozkazów, wysłał lewemu skrzydłu sprzeczne polecenia, a potem opuścił pole bitwy. Tylko dywizja Zayasa na skrajnym lewym skrzydle zachowała porządek i przez kilka mil prowadziła walkę straży tylnej, aż i ona załamała się pod Dos Barrios. Reszta armii rozbiegła się po równinie ku Dos Barrios i Sierra Morena, ścigana przez francuską jazdę, która do zmroku brała jeńców tysiącami. Nadciągająca od wschodu kawaleria Victora zagarnęła hiszpańskie tabory.16
Następstwa
Dwie wielkie historie wojny różnią się w ocenie strat. Oman podaje straty hiszpańskie na około 4 tysiące zabitych i rannych i 14 tysięcy jeńców, z trzydziestoma sztandarami i pięćdziesięcioma z sześćdziesięciu dział, a francuskie na około 90 oficerów i 1900 żołnierzy, niemal wyłącznie w dywizjach Levala, polskiej i Girarda. Napier podaje 5 tysięcy zabitych i rannych Hiszpanów i około 18 tysięcy wziętych do niewoli szeregowych, wobec 1700 zabitych i rannych Francuzów. Współczesne streszczenie Rickarda idzie za liczbami Omana i dodaje, że trzy tygodnie później przy Areizadze zostało tylko około 21 tysięcy piechoty i 3 tysięcy jazdy.17
Klęska otworzyła drogę do Andaluzji. W styczniu 1810 roku Soult poprowadził Francuzów przez Sierra Morena, w tym samym miesiącu padła Sewilla, a Junta uciekła do Kadyksu, który stał się ośrodkiem hiszpańskiego oporu. Ocaña, razem z klęską Armii Lewej pod Alba de Tormes osiem dni później, zakończyła próbę wygrania wojny przez Juntę regularnymi armiami w otwartym polu.18
Dziedzictwo i pamięć
W brytyjskich historiach tej wojny Ocaña stała się synonimem hiszpańskiej porażki. Oman obwiniał nie mniej niż generała upór Junty, która wymusiła ofensywę, ale doszedł do wniosku, że odpowiedzialność wpędziła Areizagę w chwiejność; Napier widział w całej kampanii szaleństwo. Obaj podkreślali, jak bardzo bitwa zależała od jazdy: Hiszpanie przyjęli bój na ogromnej równinie, gdzie wszystko rozstrzygała kawaleria, a ich własna była już pobita.19
Dla Francuzów było to jedno z najczystszych zwycięstw w Hiszpanii, odniesione w kilka godzin przez mniejszą armię nad większą. Dla Polski to część długiej hiszpańskiej służby wojsk Księstwa Warszawskiego. Polska piechota stała w pierwszej linii natarcia i przyjęła na siebie impet hiszpańskiego kontrataku, a wraz z Niemcami Levala i dywizją Girarda poniosła większość francuskich strat.20
Przypisy
Numer w tekście odsyła do przypisu; przypis wskazuje prace, na których opiera się dany akapit, a ich pełne opisy są w części Źródła.
- Sir Charles Oman, „A History of the Peninsular War, Vol. III”; William F. P. Napier, „History of the War in the Peninsula, vol. 3”; John Rickard, „Battle of Ocaña, 19 November 1809”. ↩
- Sir Charles Oman, „A History of the Peninsular War, Vol. III”; William F. P. Napier, „History of the War in the Peninsula, vol. 3”. ↩
- Encyclopaedia Britannica, „Peninsular War”; Sir Charles Oman, „A History of the Peninsular War, Vol. III”; John Rickard, „Battle of Almonacid, 11 August 1809”. ↩
- Sir Charles Oman, „A History of the Peninsular War, Vol. III”; William F. P. Napier, „History of the War in the Peninsula, vol. 3”; John Rickard, „Battle of Ocaña, 19 November 1809”. ↩
- Sir Charles Oman, „A History of the Peninsular War, Vol. III”; William F. P. Napier, „History of the War in the Peninsula, vol. 3”; John Rickard, „Battle of Almonacid, 11 August 1809”. ↩
- Sir Charles Oman, „A History of the Peninsular War, Vol. III”; William F. P. Napier, „History of the War in the Peninsula, vol. 3”. ↩
- Dawid Madziar, „Udział Dywizji Polskiej w bitwie pod Almonacid de Toledo”; John Rickard, „Battle of Almonacid, 11 August 1809”. ↩
- Sir Charles Oman, „A History of the Peninsular War, Vol. III”; William F. P. Napier, „History of the War in the Peninsula, vol. 3”. ↩
- Sir Charles Oman, „A History of the Peninsular War, Vol. III”; William F. P. Napier, „History of the War in the Peninsula, vol. 3”. ↩
- Sir Charles Oman, „A History of the Peninsular War, Vol. III”; William F. P. Napier, „History of the War in the Peninsula, vol. 3”. ↩
- Sir Charles Oman, „A History of the Peninsular War, Vol. III”; William F. P. Napier, „History of the War in the Peninsula, vol. 3”; John Rickard, „Battle of Ocaña, 19 November 1809”. ↩
- Sir Charles Oman, „A History of the Peninsular War, Vol. III”; William F. P. Napier, „History of the War in the Peninsula, vol. 3”. ↩
- Sir Charles Oman, „A History of the Peninsular War, Vol. III”; William F. P. Napier, „History of the War in the Peninsula, vol. 3”. ↩
- Sir Charles Oman, „A History of the Peninsular War, Vol. III”; William F. P. Napier, „History of the War in the Peninsula, vol. 3”. ↩
- Sir Charles Oman, „A History of the Peninsular War, Vol. III”; William F. P. Napier, „History of the War in the Peninsula, vol. 3”. ↩
- Sir Charles Oman, „A History of the Peninsular War, Vol. III”; William F. P. Napier, „History of the War in the Peninsula, vol. 3”; John Rickard, „Battle of Ocaña, 19 November 1809”. ↩
- Sir Charles Oman, „A History of the Peninsular War, Vol. III”; William F. P. Napier, „History of the War in the Peninsula, vol. 3”; John Rickard, „Battle of Ocaña, 19 November 1809”. ↩
- Encyclopaedia Britannica, „Peninsular War”; Sir Charles Oman, „A History of the Peninsular War, Vol. III”; William F. P. Napier, „History of the War in the Peninsula, vol. 3”. ↩
- Sir Charles Oman, „A History of the Peninsular War, Vol. III”; William F. P. Napier, „History of the War in the Peninsula, vol. 3”. ↩
- Sir Charles Oman, „A History of the Peninsular War, Vol. III”; John Rickard, „Battle of Ocaña, 19 November 1809”; Dawid Madziar, „Udział Dywizji Polskiej w bitwie pod Almonacid de Toledo”. ↩
Źródła
- Sir Charles Oman, A History of the Peninsular War, t. III (Oksford, 1908), sekcja XVII, rozdział IV, Project Gutenberg, „A History of the Peninsular War, Vol. III” (po angielsku)
- William F. P. Napier, History of the War in the Peninsula and in the South of France, t. III, księga IX, rozdziały II i III, Project Gutenberg, „History of the War in the Peninsula, vol. 3” (po angielsku)
- John Rickard, HistoryOfWar.org, „Battle of Ocaña, 19 November 1809” (po angielsku)
- Encyclopaedia Britannica, „Peninsular War” (po angielsku)
- John Rickard, HistoryOfWar.org, „Battle of Almonacid, 11 August 1809” (po angielsku)
- Dawid Madziar, Echa Przeszłości XXII/2, 2021, „Udział Dywizji Polskiej w bitwie pod Almonacid de Toledo”
