Co wydarzyło się w drugiej bitwie pod Panipatem?
Zwyciężyła armia Mogołów młodego cesarza Akbara, dowodzona w jego imieniu przez regenta Bajrama Chana, 5 listopada 1556 roku. Hemu, który miesiąc wcześniej zajął Delhi, dostał strzałą w oko, jego armia uciekła, a on sam został pojmany i stracony.1
5 listopada 1556 roku na równinie pod Panipatem, na północ od Delhi, armia małoletniego cesarza Akbara, dowodzona w jego imieniu przez regenta Bajrama Chana, pokonała Hemu, wodza, który miesiąc wcześniej zdobył Delhi i sięgnął po własną koronę. Jedna strzała zakończyła bitwę, którą Hemu zdawał się wygrywać, i przesądziła, kto będzie rządził północnymi Indiami przez następne pół wieku.2
Część przewodnika Bitwy Indii · Wcześniej: Pierwsza bitwa pod Panipatem, 1526 · Dalej: Talikota, 1565
Tło: pusty tron
Trzydzieści lat wcześniej na tej samej równinie dziadek Akbara, Babur, wygrał pierwszą bitwę pod Panipatem. Jego syna Humajuna wyparł jednak z Indii afgański władca Szer Szah Sur; Humajun odzyskał Delhi zaledwie kilka miesięcy przed śmiercią, która nastąpiła w styczniu 1556 roku po upadku ze schodów jego biblioteki. Trzynastoletniego Akbara ogłoszono cesarzem w Kalanaur w Pendżabie w lutym 1556 roku, a jego opiekunem został Bajram Chan.3
Hemu, wódz dynastii Surów
Dynastia Szer Szaha rozpadła się tymczasem między rywalizujących pretendentów. Jeden z nich, Muhammad Adil Szah, zwany Adalim, opierał się na ministrze imieniem Hemu. Afgański historyk Ahmad Jadgar nazywa go wagowym na bazarze, a kronikarze Mogołów pogardliwie zwą go kramarzem. Mimo to nawet Abu’l Fazl, nadworny historyk Akbara, przypisuje mu dwadzieścia dwie bitwy stoczone dla swego pana bez porażki, a historyk Jadunath Sarkar ten bilans przyjął.4
Po śmierci Humajuna Hemu ruszył na zachód, zostawiając Adila Szaha w Czunarze, a mogolski namiestnik Agry porzucił miasto. Według Abu’l Fazla Hemu nadciągał z 50 000 jazdy, 1000 słoni, 51 działami i 500 lekkimi działkami; Sarkar powtarza te liczby. 7 października 1556 roku namiestnik Delhi, Tardi Beg, zastąpił mu drogę pod Tughlakabadem u bram miasta. Część szyku Mogołów rozbiła stojące naprzeciw oddziały i puściła się w pościg, ale Hemu trzymał w odwodzie wyborowe słonie i jeźdźców. Uderzył na słabo obsadzone centrum, Tardi Beg uciekł, a Hemu zajął Delhi.5
Bitwa pod Tughlakabadem pokazała, jak walczył Hemu. Abu’l Fazl i Sarkar zgodnie opisują, jak mogolska straż przednia i lewe skrzydło odrzuciły stojących przed nimi Afgańczyków, zabijając ponad 3000 ludzi i zdobywając 400 słoni, a potem puściły się za uciekającymi albo zajęły się grabieżą. Hemu trzymał na tę chwilę w odwodzie najlepsze słonie i oddział wyborowych jeźdźców. Gdy rozbił centrum Tardi Bega, nie ścigał go, lecz utrzymał swoją armię w szyku na polu bitwy, a mogolscy jeźdźcy, którzy wrócili z pościgu, zastali bitwę przegraną i rozproszyli się bez dalszej walki.6
Teraz Hemu działał już na własny rachunek. Rozdał łupy afgańskim dowódcom, rozpiął nad sobą królewski baldachim i przyjął dawny tytuł królewski Wikramaditja, w kronikach perskich zapisywany jako Bikramadżit. Według administracji dystryktu Panipat i współczesnego biografa Hemu, Nitisha Sharmy, koronował się w delhijskiej Purana Qila; administracja dystryktu podaje datę 7 października.7
Wojna toczyła się w kraju dotkniętym głodem. W latach 1555 i 1556 szalała klęska głodu, najcięższa w okolicach Delhi i Agry, gdzie stały armie. Abu’l Fazl, wtedy mały chłopiec mieszkający w Agrze, pisze, że ludzie zaczęli zjadać się nawzajem, a Badauni twierdzi, że widział to na własne oczy. Tylko Badauni oskarża Hemu o to, że karmił swoje 500 słoni ryżem, cukrem i masłem, podczas gdy ludzie umierali; Smith zauważa, że inni historycy tego zarzutu nie powtarzają.8
Decyzja Mogołów: bić się
Część dowódców Akbara radziła odwrót do Kabulu, ale Bajram Chan postanowił walczyć o Hindustan. W Sirhindzie kazał zabić Tardi Bega w swoim namiocie: według Badauniego za czymś w rodzaju zgody chłopca, według Abu’l Fazla wtedy, gdy Akbar polował z sokołami.9
Decyzja Bajrama Chana opierała się na twardym rachunku. Smith uważał, że puszczenie płazem porażki Tardi Bega najpewniej kosztowałoby Akbara i tron, i życie, i przytaczał późniejszego historyka Firisztę, który słyszał od dobrze poinformowanych ludzi, że egzekucja zmusiła skłóconych oficerów czagatajskich do podporządkowania się Bajramowi. Abu’l Fazl ze swej strony przedstawia Bajrama i Tardi Bega jako rywali i pisze, że regent wykorzystał klęskę pod Delhi, by pozbyć się człowieka, który uważał się za wodza armii.10
Armie i dowódcy
Liczebność jest niepewna. Abu’l Fazl wyróżnia w szykach Hemu 500 wyborowych słoni, a Badauni i Nizam ad-Din Ahmad przypisują mu 1500. Abu’l Fazl przypisuje Hemu 30 000 wprawnych jeźdźców radżpuckich i afgańskich, a Sarkar i historia dystryktu Panipat powtarzają tę liczbę. Mogolskiej straży przedniej Abu’l Fazl przypisuje 10 000 ludzi, z których może 5000 nadawało się do walki; Sarkar pisze, że bitwę stoczyło 10 000 mogolskich jeźdźców. Hemu dowodził centrum, prawym skrzydłem Szadi Chan Kakar, a lewym syn jego siostry, Ramja. Centrum Mogołów prowadził Ali Kuli Chan Szajbani, później znany jako Chan Zaman. Akbar i Bajram Chan pozostali pod strażą kilka mil za linią walki.11
Hemu starannie przygotował swoje słonie. Abu’l Fazl i Sarkar opisują je okryte kolczugami i pancerzami, z muszkieterami i kusznikami na grzbietach, a Abu’l Fazl wymienia największe słonie z imienia razem z dowódcami, którym je powierzono. Po stronie Mogołów oba źródła podają ten sam szyk: Sikandar Chan Uzbek na prawym skrzydle, Abdullah Chan Uzbek na lewym, Ali Kuli Chan w centrum i straż przednia pod Husajnem Kuli Begiem i Szahem Kulim Mahramem.12
Utracone działa
Hemu wysłał swój park artyleryjski przodem w stronę Panipatu. Straż przednia Mogołów, do której dołączył Ali Kuli Chan, uderzyła na niego i zdobyła działa. Według Abu’l Fazla i Sarkara eskorta uciekła, nie stawiając oporu; Badauni i Nizam ad-Din wspominają o pewnej walce. Według Sarkara Hemu poszedł do bitwy bez ani jednego działa polowego.13
Akbar i Bajram Chan byli jeszcze w drodze, gdy zaczęła się walka. Abu’l Fazl pisze, że cesarski obóz wyruszył tego ranka z Karnalu i zatrzymał się przed Panipatem, a wieść o starciu straży przedniej nadeszła, zanim żołnierze zdążyli otrzepać się z kurzu marszu. Sarkar umieszcza chłopca i jego opiekuna około 20 mil za walczącymi oddziałami, a Smith potwierdza, że Bajram zostawił prowadzenie bitwy swoim zastępcom.14
Bitwa 5 listopada 1556 roku
Abu’l Fazl datuje bitwę na 2 dzień miesiąca muharram 964 roku hidżry, co utożsamia z 5 listopada 1556 roku. Hemu jechał na słoniu imieniem Hawai. Jego słonie zaatakowały pierwsze i wprowadziły zamęt w oba skrzydła Mogołów. Jeźdźcy mogolscy, których konie nie chciały iść na słonie, obeszli je i uderzyli z boków i od tyłu, strzelając i siekąc zwierzęta oraz ich kornaków: to klasyczna odpowiedź na słonie bojowe.15
Centrum Mogołów zatrzymało się za głębokim jarem, którego słonie nie mogły przekroczyć, i stamtąd łucznicy bez przerwy razili przeciwnika. Gdy słonie się cofnęły, Ali Kuli Chan wyprowadził swoich ludzi okrężną drogą i uderzył na afgańskie centrum od tyłu. Hemu osobiście prowadził kontrataki, a obok niego zginęło dwóch jego czołowych dowódców, Bhagwan Das i Szadi Chan Kakar. Zarówno Sarkar, jak i Smith uważali, że słabsi liczebnie Mogołowie najpewniej by przegrali, gdyby Hemu nie padł.16
Kto wygrał drugą bitwę pod Panipatem i dlaczego?
Wygrała armia Mogołów trzynastoletniego Akbara, dowodzona przez regenta Bajrama Chana. Liczniejsze wojsko Hemu zdawało się zwyciężać, dopóki strzała nie trafiła go w oko, a on nie osunął się nieprzytomny w lektyce na grzbiecie słonia; pozbawieni wodza żołnierze uciekli. Wcześniej stracił też artylerię, a mogolscy łucznicy osłabili impet jego słoni.17
Strzała w oko
Badauni pisze, że Hemu, z odkrytą głową, wykrzykiwał bojowe zawołanie, gdy trafiła go „strzała śmierci, przed którą nie osłoni żadna tarcza”. Abu’l Fazl i Nizam ad-Din podają, że grot przeszedł przez oczodół i wyszedł z tyłu głowy, a Ahmad Jadgar mówi o trafieniu w czoło. Gdy jego ludzie zobaczyli, że padł, odwrót zamienił się w pogrom.18
Na słonia Hemu natknął się mogolski oficer Szah Kuli Chan Mahram. W wersji Abu’l Fazla i Badauniego kornak wskazał swego pana, by ratować własne życie; Nizam ad-Din pisze, że kornak już nie żył, a człowiek Szaha Kulego znalazł Hemu leżącego w lektyce. Hemu, wciąż żywego, dostarczono do cesarskiego obozu.19
Kto zabił Hemu? Relacje się różnią
Abu’l Fazl i Ahmad Jadgar piszą, że Bajram Chan nakłaniał Akbara, by sam uderzył jeńca i zyskał w ten sposób tytuł ghaziego, wojownika za wiarę; Badauni przypisuje tę namowę duchownemu Szajchowi Gadaiemu. Abu’l Fazl, oficjalny historyk, twierdzi, że chłopiec odmówił zabicia jeńca, więc Bajram sam go uśmiercił. U Badauniego Akbar odmawia, bo Hemu jest już niemal martwy, a Bajram zadaje pierwszy cios, po czym inni go dobijają. Nizam ad-Din pisze, że Bajram zabił go własną ręką. Ahmad Jadgar twierdzi natomiast, że Akbar jednak uderzył. Smith poszedł za tą wersją, a opowieść o odmowie nazwał późnym wymysłem dworskich pochlebców; Sarkar napisał, że głowę ściął Hemu Bajram.20
Głowę Hemu wysłano na pokaz do Kabulu, a ciało wystawiono na szubienicy przy jednej z bram Delhi. Jego sędziwego ojca pojmano później w okolicach Alwaru; według Abu’l Fazla starzec odmówił zmiany wiary i został zabity.21
Straty
Abu’l Fazl podaje, że na polu naliczono 5000 zabitych, a znacznie więcej zginęło w ucieczce; Sarkar przyjmuje tę liczbę. Zwycięzcy wznieśli wieżę z głów poległych. Badauni pisze o blisko 1500 zdobytych słoniach; Abu’l Fazl w jednym miejscu podaje około 1500, w innym 1600. Żaden z głównych kronikarzy nie podaje strat Mogołów.22
Następstwa: restauracja Mogołów
Nazajutrz armia pomaszerowała prosto na Delhi, które otworzyło bramy przed Akbarem. Bajram Chan rządził do 1560 roku, kiedy Akbar go odsunął i przejął władzę; Akbar panował aż do śmierci w 1605 roku. Imperium odzyskane pod Panipatem stało się podstawą jego późniejszych podbojów, w tym wojny w Mewarze, która doprowadziła do bitwy pod Haldighati w 1576 roku.23
Panipat zakończył też dzieje dynastii Surów. Akbar spędził w Delhi około miesiąca, a potem ruszył na ostatniego pretendenta z tego rodu w Pendżabie, Sikandara Sura, który bronił się w górskiej twierdzy Mankot, aż poddał się w maju 1557 roku i otrzymał ziemie na wschodzie. Nominalny pan Hemu, Muhammad Adil Szah, zginął w tym samym roku w bitwie z synem władcy Bengalu, którego niegdyś zabił. Gdy zabrakło wszystkich rywali, pisze Smith, Akbar mógł spokojnie umacniać swoją władzę.24
Strona Mogołów i jej kronikarze
Niemal wszystko, co wiemy, pochodzi od zwycięzców. „Akbarnama” Abu’l Fazla, oficjalna historia panowania, przedstawia zwycięstwo jako dowód łaski niebios, a Hemu nazywa pysznym i nieszczęsnym. A jednak ten sam tekst przyznaje, że był on znakomitym sługą o wzniosłym duchu, i żałuje, że nie zachowano go przy życiu. Badauni pisze językiem otwarcie religijnym, nazywa Hemu niewiernym, a bitwę świętą wojną.25
Strona Hemu i pamięć o nim dzisiaj
W naszych źródłach nie zachowała się żadna relacja z obozu Hemu; afgański punkt widzenia przekazuje głównie historia afgańskich sułtanów pióra Ahmada Jadgara, kończąca się śmiercią Hemu. Sarkar nazwał go najlepszym umysłem wojskowym strony afgańskiej po Szer Szahu i dowodził, że dworscy pisarze oczernili jego imię. We współczesnych Indiach Hemu bywa wspominany jako władca, który doszedł do wszystkiego sam i na krótko utrzymał Delhi, a niedawna biografia pióra Nitisha Sharmy przekonuje, że kronikarze zepchnęli go do przypisu.26
W Panipacie Hemu upamiętnia pomnik zwany Hemu Samadhi Sthal. Administracja dystryktu umieszcza go w Saudhapur przy drodze do Dżind i podaje, że zwolennicy Hemu wznieśli tam kenotaf w miejscu, gdzie ścięto mu głowę. Ta sama równina była w 1761 roku areną trzeciej bitwy pod Panipatem. O innych przełomowych starciach subkontynentu opowiada zestawienie Bitwy Indii.27
,_by_Abu%E2%80%99l-Fazl,_circa_1603%E2%80%931605.jpg){kind=link}