Kopenhaga 1807: bombardowanie i zagarnięcie floty

Przez trzy wrześniowe noce 1807 roku stolica neutralnego królestwa płonęła pod brytyjskimi pociskami i rakietami Congreve'a. Jej armia stała daleko w Holsztynie, pilnując południowej granicy, a łupem, o który chodziło napastnikom, nie było miasto, lecz okręty. Duńscy historycy nazwali to pierwszym terrorystycznym bombardowaniem europejskiej stolicy.²

Tło: neutralna flota między dwoma imperiami

Od klęski swojej floty pod Kopenhagą w 1801 roku Dania-Norwegia próbowała lawirować między Wielką Brytanią a Francją, jak pisze Ole Louis Frantzen w duńskiej encyklopedii Lex. National Army Museum przypomina, że Duńczycy bronili się wtedy zaciekle, a ich okręty i załogi wciąż były wysokiej klasy. Norweska encyklopedia Store norske leksikon nazywa duńsko-norweską flotę, zakonserwowaną na czas pokoju, piątą co do wielkości w Europie.³

W lipcu 1807 roku w Tylży Napoleon i car Aleksander I zawarli pokój i uzgodnili, że zmuszą pozostałe państwa neutralne, w tym Danię, do zamknięcia portów przed Brytyjczykami. W rękach Francji duńska flota mogłaby pomóc w egzekwowaniu blokady kontynentalnej, zagrozić brytyjskiej przewadze na morzu, a nawet wesprzeć inwazję na Wyspy, pisze National Army Museum. Wielka Brytania postanowiła zażądać floty, obiecując zwrot okrętów po zawarciu powszechnego pokoju, co odnotowują zarówno muzeum, jak i historyk marynarki William James w 1837 roku.⁴ › Bitwa pod Frydlandem, 1807

Dwa ultimata jednego dnia

6 sierpnia następca tronu Fryderyk, regent królestwa, otrzymał w Holsztynie, gdzie przebywał przy armii, brytyjskie żądanie: Dania ma zawrzeć sojusz z Wielką Brytanią i wydać flotę albo czeka ją wojna. Tego samego dnia duński poseł w Paryżu dostał francuskie ultimatum, by przyłączyć się do blokady Wielkiej Brytanii. Fryderyk odrzucił brytyjskie żądanie, zanim jeszcze dowiedział się o francuskim.⁵

Armie i dowódcy

Brytyjską flotą dowodził admirał James Gambier, armią generał lord Cathcart. Źródła liczą siły różnie: National Army Museum podaje 400 okrętów i transportowców oraz ponad 25 tysięcy marynarzy i żołnierzy, Lex i Store norske leksikon 30 tysięcy żołnierzy, a James 25 okrętów liniowych i około 40 mniejszych jednostek eskortujących 377 transportowców z mniej więcej 27 tysiącami żołnierzy, w ponad połowie Niemców na brytyjskim żołdzie. Wśród generałów był sir Arthur Wellesley, przyszły książę Wellington.⁶

Większość niewielkiej armii duńskiej stała w Holsztynie, strzegąc południowej granicy przed francuską inwazją, a brytyjskie okręty w Wielkim Bełcie nie pozwoliły jej przeprawić się na Zelandię. Obrona Kopenhagi, za przestarzałymi fortyfikacjami, spadła według National Army Museum na około 5 tysięcy żołnierzy regularnych i milicji, według Lex na około 13 tysięcy obrońców. James wyjaśnia tę różnicę: około 5500 żołnierzy i milicji, do tego marynarze i około 3600 uzbrojonych mieszczan, razem może 12 tysięcy. Od strony morza, z bateriami i kanonierkami, miasto było mocno bronione; od strony lądu słabo.⁷

Przebieg oblężenia

Desant. Brytyjska flota dotarła na duńskie wody na początku sierpnia i odcięła Zelandię. 16 sierpnia wojska bez oporu wylądowały w Vedbæk, na północ od stolicy, i ruszyły okrążyć miasto. Dania wypowiedziała Wielkiej Brytanii wojnę.⁸

Wypady i kanonierki. Obrońcy kilka razy próbowali wypadami przerwać oblężenie, bez skutku, a na wodach przed portem duńskie kanonierki i baterie pływające przez wiele dni walczyły z brytyjskimi bateriami i małymi okrętami. James opisuje niemal codzienne potyczki w ostatnich dwóch tygodniach sierpnia, ze stratami po obu stronach.⁹

Køge. 29 sierpnia zelandzka milicja, idąca na odsiecz stolicy, została rozbita pod Køge przez brytyjskie wojska Wellesleya. Odtąd, pisze National Army Museum, Kopenhaga była całkowicie okrążona.¹⁰ › Druga bitwa o Porto, 1809

Punkt zwrotny: trzy noce ognia

1 września Gambier i Cathcart wezwali komendanta Kopenhagi do wydania floty, zapewniając, że będzie ona tylko depozytem; komendant odmówił. Wieczorem 2 września otworzyły ogień brytyjskie baterie dział, moździerzy i rakiet Congreve'a. James zauważa, że oficjalne raporty różnią się co do godziny: list Gambiera mówi o poranku, Cathcart i Duńczycy o wpół do ósmej wieczorem.¹¹

Bombardowanie trwało trzy noce, do 5 września. W nocy z 4 na 5 września zapaliła się i runęła wieża kościoła Najświętszej Marii Panny, katedry miasta, roznosząc ogień. Część starego miasta spłonęła. Ponieważ głównym celem była ludność cywilna, pisze danmarkshistorien.dk, bombardowanie nazwano pierwszym na świecie bombardowaniem terrorystycznym; Lex nazywa je pierwszym terrorystycznym bombardowaniem europejskiej stolicy.¹²

Liczba ofiar jest niepewna. Danmarkshistorien.dk, duński portal historyczny Uniwersytetu w Aarhus, szacuje ją na kilkaset zabitych, kilka tysięcy rannych i około tysiąca zniszczonych domów. National Army Museum podaje blisko 200 zabitych cywilów. Lex zauważa, że według tradycji zginęło około 1600 osób, nowsze badania mówią o około 400, i liczy około 300 całkowicie zniszczonych nieruchomości i ponad 1500 uszkodzonych; James podaje oficjalną liczbę 305 doszczętnie zniszczonych domów, a współczesne mu twierdzenia o 2000 zabitych uważa za zapewne przesadzone.¹³

Kapitulacja

Po trzech nocach ognia komendant poprosił o warunki, a flota stała się podstawą rokowań. Kapitulacja, podpisana 7 września między innymi przez Walterstorffa po stronie duńskiej oraz Wellesleya i podpułkownika George'a Murraya po brytyjskiej, oddawała Brytyjczykom Cytadelę, stocznię marynarki na Holmen oraz wszystkie okręty wojenne i zapasy morskie króla duńskiego. Własność prywatna i publiczna miała być szanowana, jeńcy po obu stronach zwolnieni, a Brytyjczycy mieli oddać Cytadelę i opuścić Zelandię w ciągu sześciu tygodni.¹⁴

Następstwa

Brytyjczycy odpłynęli z większością duńsko-norweskiej floty wojennej, a wiele okrętów wcielono potem do Royal Navy. Atak na neutralny kraj spotkał się za granicą z ostrą krytyką, zauważa National Army Museum, a James odnotowuje, że brytyjska opinia publiczna długo była w tej sprawie podzielona, ale zdobycz zabezpieczyła dla brytyjskich statków Morze Północne i Bałtyk.¹⁵

Dania przyłączyła się teraz do Napoleona, jedynej potęgi, która gwarantowała jej terytorium, i przez siedem lat pozostawała w wojnie z Wielką Brytanią, z drobnymi starciami na morzu, ale bez dalszych bitew lądowych. Brytyjskie okręty przecięły morską drogę między Danią a Norwegią. Pokojem w Kilonii w styczniu 1814 roku Dania musiała oddać Norwegię Szwecji.¹⁶

Dziedzictwo i pamięć

W duńskiej pamięci bombardowanie pozostało nocą, w której płonęło miasto. Jego obrazy zostawili naoczni świadkowie: C. W. Eckersberg, wówczas młody malarz w Kopenhadze, narysował płonącą wieżę kościoła Najświętszej Marii Panny i ruiny placu Gråbrødretorv, a C. A. Lorentzen namalował Kongens Nytorv w najstraszniejszą noc, obraz widoczny na początku tego artykułu.¹⁷

Historycy wciąż spierają się, na ile atak był konieczny. National Army Museum podkreśla zarówno międzynarodowe oburzenie, jak i zysk strategiczny. Dla Store norske leksikon zagarnięcie floty, flåteranet, to moment, który wciągnął zjednoczone królestwo w wojny napoleońskie po przegrywającej stronie, na drogę zakończoną utratą Norwegii.¹⁸